Bữa cơm hay thành nơi cãi nhau vì đó là lúc duy nhất cả nhà ngồi chung, ai cũng đói, mệt và mang theo chuyện chưa nói; cách giữ mâm cơm yên là thoả thuận chuyện khó để sau bữa, ăn chút gì trước nếu quá đói, và có sẵn một câu cả nhà cùng hiểu để dừng khi câu chuyện trên mâm bắt đầu nóng. Mâm cơm không cần phải luôn vui, nhưng không nên là chỗ để xử nhau.
Bài này đi theo dòng thời gian của một bữa tối, từ trước khi dọn mâm, những phút đầu ngồi xuống, lúc câu chuyện bắt đầu căng, cho tới sau khi dọn bát. Mỗi chặng có việc làm được và câu nói mẫu cho người lớn trong nhà.
Một mâm cơm, ba câu chuyện chưa xong
Bảy giờ tối, nhà anh F ngồi vào mâm. Anh vừa đi làm về, đói, mệt. Vợ anh muốn nói chuyện học thêm của con vì cô giáo vừa nhắn. Bố anh muốn hỏi chuyện sửa mái nhà. Đứa con lớn đang buồn vì bài kiểm tra mà chưa dám nói. Bữa cơm mở đầu bằng câu của vợ: "Hôm nay cô giáo nhắn con lại không làm bài." Anh nhíu mày nhìn con. Con cúi gằm. Bố anh chen vào: "Ngày xưa bố mẹ có bắt học thêm đâu." Mười phút sau, mâm cơm đã thành ba cuộc cãi chồng lên nhau.
Không ai trong nhà định cãi. Mỗi người chỉ có một chuyện cần nói và bữa cơm là lúc duy nhất mọi người có mặt đủ. Nhưng đặt ba chuyện khó lên một cái mâm, cộng với bụng đói lúc bảy giờ tối, thì nổ là chuyện thường. Nhiều nhà kể rằng cơn nóng lúc ăn tối dễ lên gấp đôi buổi sáng chủ nhật, chỉ vì cả nhà đã cạn sức sau một ngày.
Còn một chi tiết người từng trải hay nhận ra: trẻ con trong nhà thường ăn nhanh hơn hẳn, hoặc xin đứng dậy sớm, vào những bữa có chuyện. Đó là cách con tránh khỏi một chỗ chúng thấy không yên.
Còn người lớn thì hay có một dấu hiệu khác: ăn mà không biết mình đang ăn gì. Đầu óc đang soạn câu đáp lại, miệng thì nhai cho xong. Nếu bạn ăn hết bát cơm mà không nhớ món canh hôm nay là canh gì, nhiều khả năng bạn đã ngồi cả bữa trong trạng thái chuẩn bị cãi.
Dòng thời gian một bữa tối: việc làm và câu nói ở từng chặng
Bảng dưới đây không phải nội quy. Nó là gợi ý cho từng chặng của bữa ăn, ở đó một việc nhỏ có thể đổi cả không khí.
| Chặng | Việc nên làm | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| Trước khi dọn mâm | Ai về muộn và quá đói thì ăn tạm một chút, uống nước; người cần bàn chuyện khó thì nhắn hẹn trước | "Tối nay sau bữa anh em mình nói chuyện học thêm của con nhé." |
| Năm phút đầu ngồi xuống | Mời cơm, hỏi chuyện nhẹ: hôm nay ăn gì ngon ở trường, có gì vui ở chỗ làm | "Hôm nay ở lớp có chuyện gì hay không con?" |
| Khi có người nhắc chuyện khó | Ghi nhận, dời sang sau bữa, không mở thêm nhánh | "Chuyện này quan trọng, ăn xong mình bàn nhé, giờ ăn cho ngon đã." |
| Khi thấy mình nóng lên | Đặt đũa xuống, uống ngụm nước, thở ra chậm vài nhịp trước khi nói | "Bố đang hơi nóng, bố uống ngụm nước đã." |
| Sau khi dọn bát | Người lớn ngồi riêng bàn chuyện khó, trẻ con đi chơi hoặc học bài | "Con đi tắm trước đi, bố mẹ nói chuyện với nhau một chút." |
Chặng quan trọng nhất là chặng thứ ba. Phần lớn bữa cơm hỏng không phải vì có chuyện khó được nhắc tới, mà vì chuyện đó được mở ra ngay tại mâm và mọi người cùng nhảy vào.
Vì sao mâm cơm lại dễ nổ hơn mọi chỗ khác trong nhà
Trên mâm cơm, không ai đi đâu được. Ở phòng khách khi thấy căng người ta có thể đứng dậy, ra ban công, vào phòng. Ngồi trước bát cơm đang ăn dở thì đứng dậy giữa chừng lại mang nghĩa giận dỗi, nên mọi người ngồi lại, và cơn nóng chỉ có chỗ lên chứ không có chỗ xuống.
Bữa cơm cũng là nơi mọi người ngồi đối diện nhau ở khoảng cách rất gần. Một cái nhíu mày, một tiếng thở dài, một đôi đũa đặt mạnh đều được nhìn thấy ngay. Những tín hiệu nhỏ đó, ở chỗ khác có thể bị bỏ qua, ở mâm cơm lại thành mồi lửa.
Và với nhiều nhà, mâm cơm là chỗ người lớn tuổi muốn nói chuyện với con cháu, người đi làm muốn nghỉ, người nội trợ muốn công sức nấu được ghi nhận, trẻ con muốn ăn nhanh để đi chơi. Bốn mong muốn khác nhau trên cùng một mâm. Chẳng cần ai sai, chỉ cần không ai nói ra mình mong gì, là đã đủ chỗ cho va chạm. Thêm cái tivi đang bật bản tin hay tiếng điện thoại rung liên tục, sự chú ý của mọi người bị xé ra nhiều mảnh, và ai cũng dễ nghe nhầm giọng của người kia thành gắt. Hiểu điều này giúp bạn bớt nghĩ rằng nhà mình có vấn đề, và bắt đầu nghĩ tới cách sắp xếp lại.
Khi câu chuyện trên mâm bắt đầu nóng
Nếu đã lỡ có chuyện được mở ra và bạn thấy mặt nóng lên, làm theo thứ tự này, không cần ai khác làm cùng:
- Đặt đũa xuống mâm. Hành động nhỏ này cho chính bạn một nhịp dừng, và cho người khác thấy bạn không còn tranh nói.
- Uống một ngụm nước hoặc canh. Rồi thở ra thật chậm qua miệng, như thổi cho nguội thìa canh trên tay, đếm thầm tới sáu; hít vào qua mũi tới bốn. Làm ba bốn lượt ngay tại chỗ ngồi, không ai cần biết.
- Nói câu dời chuyện, giọng thường, không nhìn thẳng vào người vừa nói: "Mẹ nghe rồi. Ăn xong mẹ với con nói riêng nhé."
- Nếu vẫn nóng, xin rời mâm một lát bằng lời, đừng bỏ đi im lặng: "Anh xin ra ngoài hai phút cho nguội đầu, anh vào ăn tiếp." Ra cửa, đứng ở chỗ thoáng, rửa mặt nước mát rồi quay lại.
- Khi quay lại, mở bằng một câu nhẹ về chuyện khác hẳn, ví dụ khen món canh. Cả nhà sẽ hiểu là chuyện kia đã được hẹn lại.
Chóng mặt hay tê tay khi thở thì dừng, thở bình thường lại. Bạn không cần thở tới khi hết giận, chỉ cần tới khi nói được bằng giọng thường.
Vài luật nhỏ cả nhà cùng thoả thuận
Những luật này hiệu quả nhất khi được bàn vào một bữa vui, cả nhà cùng góp ý, chứ không phải được tuyên bố sau một trận cãi:
- Không phê bình con về điểm số, bài vở trên mâm. Chuyện học bàn riêng, sau bữa.
- Không bàn tiền, nợ, chuyện họ hàng căng thẳng khi đang ăn.
- Ai thấy mình nóng được quyền nói một câu dừng mà không bị coi là bỏ bữa.
- Mỗi người kể một chuyện nhỏ trong ngày, kể cả trẻ con, không ai chấm điểm chuyện của ai. Chuyện nhỏ như con mèo nhà hàng xóm hay món ăn ở căng tin cũng được, miễn là nhẹ.
- Không cầm điện thoại đọc tin công việc trong bữa, vì một tin nhắn khó chịu đọc giữa bữa đủ đổi sắc mặt cả mâm.
- Người nấu được cảm ơn, kể cả khi món ăn chưa vừa miệng. Góp ý món ăn để lúc khác.
Không cần áp hết. Chọn hai ba luật hợp với nhà mình, thử trong hai tuần, rồi xem bữa cơm có nhẹ hơn không. Luật do cả nhà cùng đặt thì trẻ con cũng giữ được, thậm chí trẻ hay là người nhắc bố mẹ trước khi bố mẹ kịp nhắc nhau.
Sau bữa: nói lại và sửa những gì đã lỡ
Nếu bữa cơm hôm đó đã lỡ thành cãi nhau trước mặt con, người lớn nên sửa ngay trong tối. Bố mẹ nói với nhau bình thường lại trước mặt con và nói với con một câu đơn giản: "Lúc nãy bố mẹ to tiếng, không phải tại con. Bố mẹ nói chuyện xong rồi." Trẻ nhỏ rất dễ nghĩ mình là nguyên nhân khi người lớn cãi nhau, nhất là khi trận cãi bắt đầu từ chuyện học của con.
Chuyện khó thật sự thì bàn sau bữa, lúc con đã đi học bài, ngồi riêng ở một chỗ khác chứ đừng ngồi lại ngay mâm. Mỗi lần chỉ bàn một chuyện. Nhà anh F trong ví dụ, chuyện học thêm của con, chuyện sửa mái nhà và chuyện bài kiểm tra là ba buổi khác nhau, không phải một.
Nếu người lớn tuổi trong nhà quen nói chuyện khó trên mâm, đừng chặn thẳng. Hãy nói riêng với bố mẹ lúc khác: "Bố ơi, chuyện mái nhà bố cứ nói với con lúc con uống trà với bố buổi tối nhé, lúc ăn cơm cháu nó hay sợ." Người già thường chịu đổi khi được cho một chỗ khác để nói.
Khi nào cần nhờ người có chuyên môn
Nếu gần như bữa nào cũng có người to tiếng, trẻ con trong nhà bắt đầu tránh bữa cơm, ăn vội, xin ăn riêng, hoặc bạn thấy mình sợ tới giờ ăn tối, đó là dấu hiệu không khí trong nhà đã căng lâu. Gặp chuyên gia tâm lý, một mình hay cả gia đình, giúp nhìn ra những chuyện đang âm ỉ phía dưới mâm cơm. Cũng vậy nếu chính bạn thấy mình quát lên gần như mỗi bữa dù đã cố dừng, hoặc sau mỗi bữa cơm căng bạn mất ngủ, chán ăn kéo dài nhiều tuần.
Nếu cãi nhau trong bữa đã có ném bát đũa, đánh, doạ đánh người khác hay doạ trẻ, an toàn đi trước: đưa trẻ và người bị doạ ra khỏi chỗ đó, gọi 113, báo công an xã, phường. Không khuyên ai nhịn cho êm bữa cơm. Nếu lo trẻ đang bị bạo lực hay bị đối xử tệ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu bạn thấy đau ngực, khó thở hay tim đập rất nhanh lần đầu trong một trận cãi, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn nói chuyện khó trong bữa cơm không?
Không cần cấm, chỉ cần hẹn. Khi ai đó nhắc chuyện khó, ghi nhận rồi dời sang sau bữa. Cấm hẳn dễ làm người lớn tuổi thấy bị chặn lời, còn hẹn lại thì ai cũng thấy được nghe.
Bố mẹ lỡ cãi nhau trong bữa cơm trước mặt con thì nên làm gì?
Nói lại bình thường với nhau trước mặt con và nói rõ với con rằng không phải lỗi của con. Đừng để con đi ngủ trong không khí căng mà không có lời nào giải thích.
Đang ăn mà thấy nóng thì đứng dậy bỏ đi có được không?
Được, nếu bạn nói một câu trước khi đi và quay lại sau vài phút. Bỏ đi im lặng giữa bữa thường bị hiểu là giận dỗi, làm người ở lại nóng thêm.
Làm sao để chồng hay vợ không phê bình con trong bữa ăn?
Bàn với nhau vào lúc yên, không phải lúc vừa xảy ra. Thống nhất rằng chuyện học của con nói riêng sau bữa, và hai người nhắc nhau bằng một câu hẹn chung khi một người lỡ quên.
Bữa cơm gia đình hay căng thì có nên ăn riêng cho yên không?
Ăn riêng vài bữa để mọi người nghỉ thì được, nhưng kéo dài sẽ làm nhà xa nhau hơn. Thử vài luật nhỏ trước, và nếu vẫn căng lâu thì nên tìm người có chuyên môn cùng nhìn lại.