Khi con ăn vạ giữa siêu thị, việc của cha mẹ trong mấy phút đầu không phải là làm con nín, mà là giữ mình không nổ: dừng xe đẩy sát kệ, hạ người xuống ngang tầm con, thở ra thật chậm vài hơi, nói một câu ngắn và không đổi ý, rồi đứng đó chờ cơn của con qua. Con nín nhanh hay chậm phần lớn không nằm trong tay mình. Còn giọng mình, tay mình, câu mình sắp nói thì nằm trong tay mình.
Phần dưới đi theo đúng trình tự một lần ăn vạ thật: dấu hiệu báo trước của con và của chính bạn, ba phút đầu làm gì theo thứ tự, câu nói và câu tự nhủ dùng được, những phản ứng làm cơn to thêm, rồi chuyện ra khỏi siêu thị và tối hôm đó. Bài viết cho phía cha mẹ, không bàn cách dạy kỹ năng cảm xúc cho trẻ.
Chuyện xảy ra ở quầy bánh kẹo lúc sáu giờ chiều
Thử hình dung chị A vừa tan làm, đón bé Bin ba tuổi rưỡi ở nhà trẻ rồi tạt vào siêu thị mua đồ nấu bữa tối. Xe đẩy mới có bó rau và hộp đậu. Tới lối đi bánh kẹo, Bin chỉ một hộp bánh có hình con khủng long. Chị nói "hôm nay không mua". Bin nói lại một lần, rồi hai lần, rồi ngồi phịch xuống sàn, rồi nằm hẳn ra, chân đạp, miệng gào.
Ngay giây đó, trong người chị A diễn ra nhiều thứ cùng lúc. Mặt nóng lên tới mang tai. Tim đập nhanh. Hai bàn tay siết chặt tay cầm xe đẩy. Trong đầu bật ra cùng lúc ba câu: một câu doạ, một câu mắng, và một câu "thôi mua quách cho xong". Chị còn cảm thấy rất rõ những ánh mắt quay lại nhìn, có bà cụ lắc đầu, có người nhân viên xếp hàng đứng sững lại.
Lúc này dễ nổ vì ba thứ chồng lên nhau. Thứ nhất là đói và mệt: cơn giận lúc sáu giờ chiều, khi chưa ăn gì từ trưa, to gấp đôi cùng chuyện đó vào buổi sáng. Thứ hai là xấu hổ: cảm giác bị người lạ chấm điểm làm cha mẹ khiến mình muốn dập cơn của con thật nhanh, bằng mọi giá. Thứ ba là tiếng gào ở khoảng cách gần, nó đánh thẳng vào phần cơ thể chuyên báo động. Biết trước ba thứ này không làm chúng biến mất, nhưng giúp bạn hiểu rằng cơn nóng lúc đó là phản ứng bình thường của cơ thể, không phải bằng chứng mình là người mẹ tồi.
Những dấu hiệu báo trước, của con và của chính mình
Con hỏi lại cùng một câu lần thứ ba, giọng cao dần. Đây thường là lúc cơn sắp vỡ. Nếu bạn đã quyết không mua, đây là lúc nói rõ một lần bằng giọng bình thường và đẩy xe đi khỏi kệ đó, thay vì đứng giải thích dài.
Con liếc nhìn bạn trước khi gào to hơn. Nhiều cha mẹ để ý chi tiết này: đứa trẻ đang ăn vạ thường ngước lên nhìn mặt mẹ một giây rồi mới gào tiếp. Nó đang dò xem cơn này có đổi được gì không. Mặt bạn càng bình thường, cơn càng ít lý do để kéo dài.
Bạn bắt đầu nói nhanh và nói nhiều hơn. Khi cha mẹ bắt đầu giải thích lần thứ hai, thứ ba, kèm chữ "đã bảo rồi", đó là dấu hiệu mình đang nóng lên. Câu càng dài, giọng càng gắt dần mà mình không nhận ra.
Tay bạn siết chặt xe đẩy, vai nhô lên. Cơ thể báo trước cái đầu. Nhận ra tay đang siết, thả lỏng nó ra là bước đầu tiên của việc hạ cơn, trước cả khi bạn nghĩ được gì.
Chuẩn bị gì nếu biết trước. Nếu biết hôm nay con mệt, cho con ăn nhẹ trước khi vào, nói trước ở bãi xe một câu như "hôm nay mẹ con mình mua rau với đậu thôi nhé", và chọn lối đi né quầy bánh kẹo. Đi siêu thị lúc cả hai mẹ con đều đói là tự đặt mình vào chỗ khó.
Ba phút đầu: làm gì theo thứ tự
Thứ tự dưới đây đã được nhiều cha mẹ thử. Nó không làm con nín ngay, nhưng giữ cho bạn không làm điều khiến mình hối hận lúc lên xe.
- Dừng xe đẩy, kéo sát vào kệ. Cho lối đi thông, để người khác qua được. Việc nhỏ này giảm bớt cảm giác mình đang làm phiền cả siêu thị, và cho tay bạn một việc để làm thay vì siết lại.
- Kiểm tra an toàn. Con có đập đầu xuống sàn cứng không, có gần kệ chai lọ không. Nếu có, nhẹ nhàng bế con ra chỗ trống hơn hoặc lót tay dưới đầu con. Ngoài việc giữ an toàn, chưa cần làm gì khác.
- Hạ người xuống, ngồi xổm cách con một sải tay. Ngồi thấp làm cơ thể bạn bớt tư thế chuẩn bị đánh nhau, và con cũng không phải ngước nhìn một người lớn đang đứng sừng sững.
- Thở ra trước, thật chậm. Hít vào qua mũi, đếm thầm tới bốn; thở ra qua miệng thật chậm như đang thổi nguội một thìa canh nóng cho con, đếm tới sáu. Làm ba tới năm hơi. Hơi thở ra dài là phần quan trọng, đừng cố hít thật sâu. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Nói một câu, ngắn, giọng thấp. Ví dụ "Mẹ biết con muốn hộp bánh đó lắm. Hôm nay mình không mua. Mẹ ngồi đây với con." Rồi thôi, không giải thích thêm, không hỏi "con có nín không".
- Chờ, và tự nhủ trong đầu. Cơn ăn vạ của trẻ nhỏ thường có đỉnh rồi tự hạ. Trong lúc chờ, bạn nhìn vào một điểm cố định như cái bánh xe đẩy, đếm hơi thở, nhắc mình một câu ngắn. Nếu cần rời đi, bế con ra ngoài cửa hoặc ra xe, để giỏ hàng lại cho nhân viên, đó là lựa chọn hợp lý chứ không phải thua.
Ba phút nghe thì ngắn, nhưng ở giữa lối đi siêu thị nó dài như mười phút. Nhiều cha mẹ thấy dễ chịu hơn khi xem đồng hồ: biết rằng mới qua hai phút giúp mình đỡ cảm giác chuyện này sẽ kéo dài mãi.
Câu nói và câu tự nhủ dùng được
Chọn câu ngắn, nói chậm, nói một lần. Câu tự nhủ thì nói thầm trong đầu, lặp lại bao nhiêu lần cũng được.
- Mẹ nói với con lúc con đang gào: "Con giận vì không được mua. Mẹ vẫn ở đây."
- Bố nói khi con đòi lần nữa: "Bố nghe rồi. Câu trả lời vẫn là không. Bố chờ con."
- Mẹ tự nhủ khi thấy người xung quanh nhìn: "Họ nhìn một đứa trẻ đang khóc, không phải đang chấm điểm mình. Việc của mình là ở cạnh con."
- Mẹ tự nhủ khi muốn mua cho xong: "Mua bây giờ là dạy con lần sau gào to hơn. Chịu thêm hai phút."
- Trả lời người lạ góp ý: "Dạ, cháu đang mệt, em đang chờ cháu bình tĩnh lại ạ." Nói một lần, rồi quay lại với con, không tranh luận.
- Khi con bắt đầu dịu: "Con thở được rồi đó. Mình đứng dậy đi lấy sữa nhé, con đẩy xe giúp mẹ được không?"
Để ý: không câu nào hỏi "con có thôi không", không câu nào doạ bỏ con lại. Câu doạ bỏ lại có thể làm con nín nhanh vì sợ, nhưng nỗi sợ đó ở lại lâu hơn nhiều so với một buổi đi chợ.
Làm dở và làm được ở lối đi siêu thị
Cột trái là những phản ứng rất dễ hiểu khi đang xấu hổ và mệt. Cột giữa nói vì sao chúng làm cơn to thêm.
| Làm dở | Vì sao cơn to thêm | Làm được |
|---|---|---|
| Kéo tay con đứng dậy thật mạnh | Con thấy bị ép, chống lại bằng cách gào to hơn; tay mình cũng nóng thêm | Ngồi xuống cạnh con, giữ an toàn, chờ |
| Giải thích dài vì sao không mua | Con đang trong cơn không nghe được; mình nói càng nhiều càng bực | Một câu ngắn, nói một lần |
| Doạ "mẹ đi về đây, ở lại một mình" | Con hoảng, bám chặt hơn; mình cũng phải doạ nặng hơn ở lần sau | "Mẹ ở đây với con" |
| Mua cho xong chuyện | Cơn ăn vạ được trả công, lần sau dài hơn | Giữ lời, có thể ra khỏi siêu thị nếu cần |
| Cãi tay đôi với người lạ góp ý | Thêm một cuộc tranh cãi thứ hai, mất hết sự chú ý cho con | Một câu lịch sự rồi quay lại với con |
| Nói "con hư quá, xấu hổ quá" | Gán nhãn cho con, con nghe và nhớ | Nói đúng cảm xúc: "con đang giận" |
Cái không cần làm: không cần làm con nín bằng được trước mặt mọi người, không cần chứng minh cho ai thấy mình là cha mẹ giỏi, không cần nén giận tới mức nghiến răng rồi về nhà trút lên người khác. Nén mà không thở, không rời đi, thì cơn chỉ dời chỗ chứ không mất.
Ra khỏi siêu thị và tối hôm đó
Khi con đã dịu, đừng vội nhắc lại chuyện. Hoàn tất việc mua nếu cả hai còn sức, hoặc thanh toán những gì đã có rồi về. Trên xe, bật một bản nhạc con quen hoặc cứ để yên lặng. Đây không phải lúc giảng bài học. Nếu bạn thấy mình vẫn còn run tay, ngồi trong xe hoặc đứng cạnh xe máy thêm một hai phút, thở chậm vài hơi rồi mới đi. Lái xe khi còn nóng người là chuyện nên tránh.
Tối hôm đó, sau bữa ăn, lúc con đang vui, có thể nhắc lại thật ngắn: "Lúc chiều ở siêu thị con giận lắm đúng không. Mẹ cũng hơi mệt. Lần sau đi chợ, mình nói trước là mua gì, con giữ danh sách giúp mẹ nhé." Một câu như vậy đủ để con hiểu chuyện đã qua, không ai bị phạt vì cảm xúc của mình, và lần sau có một cách khác.
Phần sửa gốc nằm ở phía cha mẹ nhiều hơn: đi siêu thị vào giờ con đã ăn, mang theo một món ăn nhẹ, rút ngắn chuyến đi, tránh đi khi chính mình đang kiệt sức. Nếu ngày nào cũng phải ghé siêu thị sau giờ làm cùng con, thử đổi sang mua một lần lớn vào cuối tuần. Nếu hôm đó bạn đã lỡ quát, cứ nói với con một câu xin lỗi ngắn, không kèm chữ "nhưng". Cha mẹ nói được lời xin lỗi là đang làm mẫu cho con thấy người lớn cũng sửa sai được.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Ăn vạ ở tuổi lên hai, lên ba là chuyện thường gặp. Nhưng nếu bạn thấy mình thường xuyên giận tới mức muốn đánh con, đã lỡ tay dù rất cố, hoặc sau mỗi lần như vậy bạn chìm trong tự trách nhiều ngày, mất ngủ, không muốn ra khỏi nhà cùng con nữa, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Nếu chính bạn đã lỡ tay với con, việc đúng là dừng lại, rời ra một chỗ khác cho cả hai an toàn, và tìm người có chuyên môn giúp, chứ không phải tự giấu đi. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Về phía con, nếu cơn ăn vạ kéo dài rất lâu, dày đặc nhiều lần mỗi ngày, con tự làm đau mình, hoặc con đã lớn mà cơn vẫn như vậy, hãy hỏi bác sĩ nhi để được xem kỹ. Nếu bạn nghi trẻ đang bị bạo lực hay xâm hại ở bất cứ đâu, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Với chính bạn: nếu trong lúc đó tim đập rất nhanh, đau ngực, khó thở, và đây là lần đầu bạn bị như vậy, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh, đừng tự cho đó chỉ là do bực. Người có bệnh tim, phổi, hen hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập những kiểu thở có nín hơi.
Câu hỏi thường gặp
Con ăn vạ giữa siêu thị có nên bế con ra ngoài ngay không?
Nếu con có nguy cơ đau, gần đồ dễ vỡ, hoặc bạn thấy mình sắp không giữ được giọng, bế con ra ngoài là lựa chọn tốt. Để giỏ hàng lại cho nhân viên, ra chỗ thoáng, ngồi với con tới khi con dịu. Đó không phải bỏ cuộc mà là đổi chỗ cho cả hai dễ thở hơn.
Mua cho con một món nhỏ để con nín có sao không?
Nếu bạn đã nói không mà sau đó lại mua vì con gào, con dễ học rằng gào to là đổi được ý bố mẹ. Nếu muốn mua, hãy quyết trước khi vào siêu thị và nói rõ với con. Còn khi đã nói không giữa cơn, giữ lời thường làm những lần sau ngắn hơn.
Người lạ nhìn và góp ý thì phải làm sao?
Một câu lịch sự là đủ, ví dụ "dạ cháu đang mệt, em đang chờ cháu bình tĩnh". Sau đó quay lại với con. Phần lớn người nhìn chỉ tò mò hoặc thông cảm, rất ít người thật sự đang phán xét bạn như bạn tưởng lúc đang xấu hổ.
Lỡ quát con giữa siêu thị rồi thì sửa thế nào?
Dừng lại, thở vài hơi, rồi nói với con một câu ngắn kiểu "mẹ vừa nói to quá, mẹ xin lỗi, mẹ đang mệt". Không cần giải thích dài hay đổ cho con. Tối đó nhắc lại nhẹ nhàng một lần, rồi cho chuyện qua đi.
Thở chậm giữa chỗ đông người có làm người khác để ý không?
Hầu như không ai nhận ra. Hít vào qua mũi đếm tới bốn và thở ra chậm qua miệng đếm tới sáu trông chẳng khác gì một người đang thở dài. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại là được.
Vì sao con hay ăn vạ khi đi cùng mẹ mà ít khi đi cùng người khác?
Trẻ nhỏ thường để cơn mạnh nhất cho người mà chúng thấy an toàn nhất. Điều đó không có nghĩa bạn dạy con kém hơn ai. Việc của bạn vẫn là giữ giọng bình thường và giữ lời đã nói.