Kiềm chế cơn giận không phải là nuốt nó xuống, mà là không để nó cầm lái: bắt được tín hiệu đầu tiên trong người, dừng tay dừng lời khoảng chín mươi giây, thở ra chậm hơn hít vào, nếu vẫn nóng thì rời đi có hẹn giờ quay lại, và chỉ nói chuyện khi cơn đã hạ, bằng một câu về mình thay vì một câu kết tội người kia. Cơn giận đi theo chặng, lên rồi xuống. Việc của bạn là đi qua từng chặng mà không làm điều sẽ phải sửa rất lâu sau đó.
Phần dưới đi theo một buổi tối rất thường: sáu rưỡi chiều, chị A đi làm về, bồn rửa đầy bát từ trưa, chồng nằm trên ghế lướt điện thoại, đứa con bảy tuổi chưa tắm. Từ chuyện đó, bạn sẽ thấy cơn giận nhen ở đâu, leo thế nào, làm gì ở mỗi chặng, câu nói mẫu theo vai, những cách "xả" tưởng giúp mà làm to thêm, và lúc nào nên tìm người có chuyên môn.
Cơn giận có chặng, và mỗi chặng cần một việc khác nhau
Chị A mở cửa, mùi bát để từ trưa bốc lên. Chưa ai nói câu nào, nhưng trong chị đã có cái gì đó siết lại: vai nhô lên, hàm cắn chặt, bước chân nặng hơn. Đó là chặng nhen. Rồi chị thấy chồng nằm cười với cái điện thoại, nghe con gọi "mẹ ơi con đói", và trong đầu chị bắt đầu chạy một câu dài: "Cả ngày ở nhà mà không rửa nổi cái bát, lúc nào cũng đợi mình." Đó là chặng leo, khi đầu óc tự viết sẵn bản cáo trạng.
Nếu không có gì chen vào, chặng thứ ba là đỉnh: giọng to lên, câu cay nhất bật ra, có khi kèm cái đập tay xuống bàn. Sau đỉnh là chặng hạ, cơ thể mệt rã, đầu óc bắt đầu thấy mình đã nói quá. Và chặng cuối là sau đó, cả nhà ăn cơm trong im lặng, đêm nằm nghĩ lại.
Nhiều người chỉ biết một lời khuyên chung chung là "bình tĩnh", nhưng bình tĩnh không đến được ở giữa đỉnh. Ở chặng nhen, chỉ cần nhận ra. Ở chặng leo, cần dừng lời và hạ nhịp thở. Ở đỉnh, cần rời đi. Ở chặng hạ, cần nghỉ chứ chưa cần giải quyết. Chặng sau mới là lúc nói chuyện và sửa gốc. Làm đúng việc của chặng nào thì cơn giận ngắn đi và nhỏ đi; làm sai chặng, như cố giảng giải đúng lúc đang ở đỉnh, thì nó dài thêm.
Chặng nhen: bắt được tín hiệu khi nó còn nhỏ
Cơ thể báo trước đầu óc. Thường thì vai, hàm, tay và mặt nóng lên trước khi bạn kịp nghĩ "mình đang giận". Có người thấy tai ù, có người thấy tim đập vào ngực, có người thấy tay muốn cầm cái gì đó cho chặt. Biết tín hiệu riêng của mình là đã đi được nửa đường.
Lúc trong đầu xuất hiện chữ "lúc nào cũng". Khi câu nghĩ có "lúc nào cũng", "bao giờ cũng", "chẳng bao giờ", đó là dấu hiệu cơn giận đã bắt đầu gom chuyện cũ vào chuyện hôm nay. Câu nghĩ càng dài, cơn giận càng đang được nuôi.
Giờ và bụng. Cùng một bồn bát, chín giờ sáng thấy thì khó chịu, sáu rưỡi chiều thấy thì muốn nổ, vì lúc đó người đã đói và mệt sau cả ngày. Biết giờ "dễ cháy" của mình thì ăn tạm cái gì trước khi về, hoặc ngồi trong xe hai phút trước khi lên nhà.
Nói thầm với mình một câu gọi tên. Chị A có thể tự nhủ: "Mình đang bực, bực thật, và mình đói." Câu gọi tên không làm cơn giận biến mất, nhưng nó tách bạn ra khỏi cơn giận một chút, đủ để bạn là người quan sát chứ không chỉ là người bị cuốn.
Chặng leo: chín mươi giây dừng tay, dừng lời
Khi đã thấy mình nóng lên, việc đầu tiên không phải là nói cho ra lẽ. Việc đầu tiên là cho cơ thể vài chục giây để nhịp tim chậm lại. Chị A làm theo thứ tự này, ngay tại bếp:
- Đặt đồ trong tay xuống. Túi xách, chìa khoá, cái bát. Tay đang cầm đồ khi giận rất dễ đập, ném hoặc đặt mạnh tạo tiếng động, và tiếng động đó làm cả nhà căng lên theo.
- Đặt hai lòng bàn tay lên mặt bếp, chân đứng vững. Cảm nhận mặt đá mát dưới tay. Việc này kéo sự chú ý từ câu cáo trạng trong đầu về chỗ mình đang đứng.
- Thở ra dài hơn hít vào. Hít nhẹ qua mũi, đếm thầm tới bốn, không cần hít căng. Thở ra chậm qua miệng như đang thổi nguội một thìa canh, đếm tới sáu. Làm như vậy năm sáu lượt. Nếu thấy chóng mặt, tê tay hay choáng thì dừng ngay, thở bình thường lại; người có bệnh tim, phổi, hen hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập các kiểu thở kéo dài.
- Nói một câu tạm thay cho câu cay. Ví dụ chị A nói với chồng: "Em đang bực chuyện bát, cho em mười phút rồi mình nói." Câu này nói thật cảm xúc mà không buộc tội ai.
- Làm một việc tay chân nhỏ. Rót cốc nước uống chậm, hoặc đi tắm cho con trước. Việc tay chân giúp năng lượng của cơn giận có chỗ đi mà không làm ai đau.
Chín mươi giây nghe ngắn, nhưng nhiều người thấy đó là quãng phân biệt một buổi tối bình thường với một buổi tối cả nhà phải dỗ nhau. Cơn giận có xu hướng tự hạ nếu không được tiếp thêm củi bằng lời nói và hành động.
Chặng đỉnh: rời đi có hẹn giờ quay lại
Có hôm thở xong vẫn nóng, nhất là khi người kia nói thêm câu châm vào. Chồng chị A có thể đáp: "Thì để đấy tối rửa, làm gì mà căng." Lúc này chặng đỉnh đã tới gần. Rời đi là cách an toàn nhất, nhưng rời đi khác bỏ đi. Bỏ đi là đóng sầm cửa, không nói gì, để người ở lại không biết bao giờ mới xong. Rời đi là nói rõ mình đi đâu, bao lâu, và sẽ quay lại.
Câu mẫu cho vợ nói với chồng: "Em sắp nói câu khó nghe rồi. Em ra ban công hai mươi phút, tám giờ mình nói tiếp nhé." Chồng nói với vợ cũng tương tự: "Anh nóng quá, anh xuống dưới đi một vòng, lát anh lên mình bàn." Hai mươi phút là quãng nhiều người cần để cơ thể thật sự hạ nhiệt; năm phút thường chưa đủ, vì tim còn đập nhanh và đầu còn đang chạy lại câu cãi.
Trong hai mươi phút đó, đừng ngồi soạn lại lý lẽ để thắng. Đi bộ, tưới cây, rửa mặt bằng nước mát, nhìn xa ra ngoài. Nếu đầu cứ quay lại chuyện cũ, đếm những thứ mình nhìn thấy quanh mình, từ cái chậu cây tới vệt nắng trên tường. Mục đích của quãng rời đi là hạ nhiệt, không phải chuẩn bị cho hiệp hai.
Chặng hạ và sau đó: nói lại bằng một câu về mình
Khi tim đã bình thường và giọng đã nhỏ lại, quay về đúng giờ đã hẹn. Đừng hỏi "giờ anh tính sao". Bắt đầu bằng một câu về mình: "Lúc nãy em về mệt mà thấy bát từ trưa, em thấy như mọi việc trong nhà đổ lên đầu mình." Câu nói về cảm giác của mình khó bị cãi, vì đó là thật. Câu nói về lỗi của người kia thì luôn có chỗ để cãi.
Sau đó đề nghị một việc cụ thể, nhỏ, cho lần sau. Ví dụ: "Ngày nào anh ở nhà buổi chiều thì anh rửa bát trưa trước sáu giờ được không?" Hỏi ý người kia, nghe họ nói, vì có thể họ có lý do mình chưa biết: đau lưng, có cuộc gọi công việc kéo dài, hay đơn giản là không để ý giờ. Nếu lúc nãy mình đã lỡ to tiếng, xin lỗi ngắn, không kèm chữ "nhưng".
Phần sửa gốc quan trọng hơn phần làm lành. Nếu chuyện bát chỉ là giọt nước, cái thật sự làm chị A giận có thể là cảm giác một mình gánh việc nhà. Một cuộc nói chuyện bình tĩnh về việc chia việc, vào một buổi tối không ai đói không ai mệt, sẽ giảm được nhiều cơn giận sau này hơn bất kỳ bài tập thở nào.
Những cách tưởng là xả giận mà làm cơn giận to thêm
Có vài thói quen được nhiều người coi là "xả cho nhẹ người", nhưng thực tế chúng giữ cơn giận ở mức cao lâu hơn hoặc để lại hậu quả phải sửa.
| Làm dở | Vì sao dở | Làm được |
|---|---|---|
| Nén xuống, cười cho qua, rồi để bụng | Cơn giận không đi đâu, nó dồn lại và nổ vào một chuyện nhỏ khác | Nói một câu tạm về cảm xúc rồi hẹn giờ nói tiếp |
| Đấm gối, đập bàn, ném đồ cho bớt tức | Cơ thể quen dùng sức khi giận, lần sau càng dễ đập phá | Đi bộ nhanh, rửa mặt nước mát, nắm chặt rồi thả tay |
| La hét cho hả | Người nghe sợ hoặc cãi lại, cơn giận hai bên cùng leo | Hạ giọng, nói chậm, nói ngắn |
| Uống rượu bia cho quên | Rượu làm mình khó phanh hơn, lời nói dễ quá đà | Uống nước, ăn chút gì nếu đang đói |
| Nhắn tin trả đũa ngay lúc đang sôi | Tin nhắn khi giận thường dài gấp mấy lần và có chữ "lúc nào cũng" | Soạn nháp, đợi ít nhất hai mươi phút mới quyết định gửi |
Ý chung của cột bên phải: cho cơ thể hạ nhiệt trước, rồi mới dùng lời. Không cần làm đủ mọi thứ; chọn một hai việc hợp với chỗ bạn đang ở và tập cho thành nếp.
Khi nào tự làm không đủ và nên gặp chuyên gia
Giận là cảm xúc bình thường của con người. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy bạn nên có người có chuyên môn đi cùng: cơn giận đã làm đau người khác hoặc chính mình, đã có lần đập phá đồ đạc; bạn đã cố nhiều tuần mà cơn nóng vẫn lặp lại gần như mỗi ngày; người trong nhà bắt đầu sợ, con nhỏ né mặt mỗi khi bạn về; hoặc cơn giận kéo theo mất ngủ, chán ăn, khó làm việc kéo dài. Lúc đó, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ không phải là thừa nhận mình hỏng, mà là chọn cách nhanh hơn để giữ những người mình thương.
Nếu trong lúc giận bạn thấy đau ngực, khó thở hoặc tim đập rất nhanh, nhất là lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh, đừng coi đó chỉ là cơn tức. Nếu đã lỡ tay với người thân, hãy dừng lại, rời khỏi chỗ đó và tìm chuyên gia sớm; nếu chính bạn đang bị người khác đe doạ hay đánh, rời khỏi đó và gọi 113, báo công an xã, phường. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Kiềm chế cơn giận có phải là nhịn cho qua không?
Không. Nhịn cho qua là đẩy cơn giận xuống mà không nói gì, rồi nó dồn lại và nổ vào lúc khác. Kiềm chế là không để cơn giận quyết định lời nói và hành động của mình lúc nóng nhất, nhưng sau đó vẫn nói ra điều làm mình giận một cách bình tĩnh.
Mất bao lâu thì cơn giận hạ xuống?
Nhiều người thấy cơ thể dịu đi sau khoảng hai mươi phút nếu không tiếp tục cãi hay nghĩ lại chuyện. Phần nóng nhất thường chỉ vài phút đầu; quãng sau dài hay ngắn tùy việc bạn có tiếp thêm củi bằng lời nói và suy nghĩ hay không.
Rời đi giữa lúc cãi nhau có bị coi là trốn tránh không?
Rời đi chỉ thành trốn tránh khi bạn không nói gì và không quay lại. Nếu bạn nói rõ mình đi đâu, bao lâu, mấy giờ quay lại nói tiếp, và giữ đúng hẹn, người kia sẽ dần hiểu đó là cách bạn giữ cuộc nói chuyện khỏi đổ vỡ.
Thở có thật sự giúp lúc đang tức không?
Thở ra chậm và dài hơn hít vào giúp nhiều người thấy tim dịu lại và đầu bớt ù. Nó không xoá chuyện làm bạn giận, nhưng cho bạn vài chục giây để không nói câu khó rút lại. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng và thở bình thường.
Nếu người kia cứ đi theo bắt nói cho xong thì sao?
Nhắc lại câu hẹn một cách bình tĩnh, ví dụ "Em không bỏ đi, em cần hai mươi phút, tám giờ mình nói". Nếu người kia vẫn chặn đường, to tiếng hoặc đe doạ, ưu tiên an toàn: ra khỏi chỗ đó, đến chỗ có người khác, gọi 113 nếu thấy nguy hiểm.
Lỡ nổi nóng rồi thì nên làm gì đầu tiên?
Dừng lại, đừng cố chữa bằng một câu cãi tiếp. Đợi cơn hạ, rồi xin lỗi ngắn gọn về lời nói hay hành động đã quá, không kèm "nhưng tại anh". Sau đó mới bàn tới chuyện gốc đã làm mình giận, vào lúc cả hai đều đã bình tĩnh.