Cáu gắt mà không rõ vì sao thường không phải vô cớ, mà có cớ nằm trong cơ thể: đang đói, đang mệt, đang đau ở đâu đó, hoặc bị tiếng ồn và nóng bức bủa vây quá lâu. Những lúc đó, cơn giận đến nhanh hơn và to hơn so với chuyện thật sự xảy ra. Cách làm được là tập hỏi mình bốn câu trước khi phản ứng: mình có đói không, có mệt không, có đau không, có đang bị ồn không; nếu có, xử lý cái đó trước, rồi mới xử lý chuyện kia.
Bài này không bàn chuyện dinh dưỡng hay giấc ngủ dài hạn. Nó dừng ở khoảnh khắc: bạn vừa về tới cửa, vừa nghe một câu bình thường mà muốn gắt. Phần dưới đi qua một buổi chiều cụ thể, bốn cái cớ thân thể, cách kiểm nhanh, câu nói tạm cho từng vai, những cách đối phó làm cơn cáu nặng thêm, và lúc nào cáu gắt kéo dài là dấu hiệu nên đi khám.
Sáu giờ chiều, một câu hỏi bình thường
Anh H, ba mươi sáu tuổi, làm văn phòng, trưa chỉ kịp ăn ổ bánh mì lúc mười một giờ. Năm giờ rưỡi tan làm, kẹt xe bốn mươi phút dưới tiếng còi, nắng hắt vào mặt. Về tới nhà, vợ đang nấu, hỏi một câu rất thường: "Anh ơi, chiều nay anh có nhớ đóng tiền học cho con không?" Anh quên. Và thay vì nói "anh quên", anh gắt: "Cả ngày đi làm về chưa kịp thở đã hỏi."
Vợ anh sững lại. Câu hỏi đó, nếu hỏi lúc tám giờ sáng chủ nhật, anh sẽ chỉ gãi đầu cười. Chuyện không đổi, chỉ có cơ thể anh đổi: dạ dày rỗng gần bảy tiếng, đầu ong ong vì còi xe, vai mỏi vì ngồi máy tính, mắt cay vì nắng. Cơn cáu của anh không sinh ra từ câu hỏi, mà từ tất cả những thứ đó cộng lại, và câu hỏi chỉ là chỗ để nó thoát ra.
Nhiều người thấy mình hay cáu nhất vào khoảng năm tới bảy giờ chiều, trên đường về và trong nửa tiếng đầu ở nhà. Đó là lúc ba bốn cái cớ cơ thể chồng lên nhau. Lại đúng là lúc cả nhà gặp nhau sau một ngày, cần hỏi nhau đủ thứ chuyện. Biết giờ "dễ cháy" này là bước đầu để không biến bữa tối thành nơi cãi nhau.
Bốn cái cớ trong cơ thể hay bị bỏ qua
Đói. Khi bụng rỗng lâu, nhiều người thấy đầu óc kém kiên nhẫn hẳn, chuyện nhỏ cũng thấy chướng. Dấu hiệu dễ nhầm: không thấy đói rõ, chỉ thấy bồn chồn, khó chịu, muốn mọi thứ nhanh lên. Người hay bỏ bữa trưa thường không nhận ra mình đang cáu vì đói.
Mệt. Mệt sau ca làm, mệt vì thiếu ngủ mấy đêm, mệt vì phải nói chuyện với nhiều người cả ngày. Khi mệt, cái phanh bên trong yếu đi; câu nào bình thường mình nuốt được thì giờ bật ra. Mệt cũng làm mình nghe người khác kém đi, dễ hiểu sai một câu hỏi thành một lời trách.
Đau. Đau đầu, đau lưng, đau răng, đau bụng âm ỉ, kể cả mỏi cổ vai gáy. Cơn đau làm cơ thể căng sẵn, và một va chạm nhỏ đủ để căng thành gắt. Phụ nữ trong những ngày cơ thể khó chịu hàng tháng cũng hay thấy dễ cáu hơn, và điều này hoàn toàn bình thường.
Ồn và nóng. Tiếng còi, tiếng khoan, tiếng ti vi to, tiếng trẻ con la, cộng với cái nóng bí. Tai và da phải chịu đựng liên tục, đầu óc như bị đầy. Đến khi có thêm một người nói chuyện với mình, mình thấy như bị dồn thêm, và câu trả lời đi ra với giọng gắt.
Kiểm nhanh trước khi trả lời: bốn câu, ba mươi giây
Việc này làm được ngay trong bếp, ngoài cửa, hay trong xe trước khi lên nhà. Khi thấy mình muốn gắt mà chuyện không đáng, dừng lại và tự hỏi theo thứ tự:
- Lần cuối mình ăn là mấy giờ? Nếu đã quá năm sáu tiếng, ăn một chút gì trước: nửa bát cơm, quả chuối, vài miếng bánh, cốc sữa. Anh H nói với vợ: "Anh đói quá, cho anh ăn tạm vài miếng rồi mình nói chuyện tiền học nhé."
- Mình có đang mệt rã không? Nếu có, xin mười lăm phút: tắm, thay đồ, nằm duỗi lưng. Câu nói tạm: "Em mệt quá, cho em tắm cái đã, lát em nghe anh kể hết."
- Có chỗ nào đang đau không? Đau đầu thì uống nước, ngồi chỗ tối và yên vài phút. Nếu đau kéo dài hoặc bất thường, đi khám, đừng chịu đựng rồi trút cáu lên người khác.
- Xung quanh có đang quá ồn, quá nóng không? Tắt bớt ti vi, mở cửa sổ, bật quạt, hoặc đổi sang phòng khác. Câu nói với con: "Bố đang đau đầu, con vặn nhỏ ti vi giúp bố một chút nhé."
Sau bốn câu hỏi, thở ra chậm vài lượt, như thổi nguội thìa canh, hít nhẹ lại qua mũi, không cần hít căng; nếu chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường. Rồi mới quay lại chuyện kia. Thường thì chuyện kia vẫn còn đó, nhưng nó nhỏ đi đáng kể.
Trên đường về: dỡ bớt trước khi tới cửa
Phần lớn cơn cáu buổi tối được "nạp" trên đường về, nên cũng có thể dỡ bớt ngay trên đường. Anh H thử thay đổi vài thứ nhỏ. Trước khi rời văn phòng, anh ăn một hộp sữa chua hoặc nắm xôi để sẵn trong ngăn bàn. Lúc kẹt xe, thay vì bấm còi theo người khác, anh nới lỏng tay trên ghi đông, hạ vai, thở ra dài mỗi lần đèn đỏ. Về tới đầu ngõ, anh dừng xe một phút, tháo khẩu trang, nhìn lên tán cây, rồi mới đi tiếp.
Ở cửa nhà, anh đặt cho mình một nghi thức ngắn: cởi giày chậm, rửa mặt bằng nước mát, uống một cốc nước. Chỉ mất ba bốn phút, nhưng đó là khoảng đệm giữa con đường ồn ào và căn bếp có người đang chờ hỏi chuyện. Anh tự nhủ một câu quen: "Đường thì ồn, nhà thì không có lỗi. Vào nhà nói nhỏ."
Người đi làm về bằng xe buýt hay đi bộ cũng làm được tương tự: xuống sớm một trạm để đi bộ một đoạn, tắt bớt tin nhắn công việc từ lúc lên xe, nghe một bản nhạc êm thay vì đọc tin tức. Không cần làm hết; chọn một hai việc hợp với mình. Mục đích là về tới cửa với cái bụng không rỗng và cái đầu không đầy, để câu hỏi "anh có nhớ đóng tiền học không" chỉ còn là một câu hỏi.
Nói với người nhà về giờ "dễ cháy" của mình
Người sống cùng không đọc được dạ dày hay cái đầu đang đau của bạn. Họ chỉ nghe thấy giọng gắt và nghĩ mình bị trách. Vì vậy, vào một lúc bình thường, nên nói rõ. Anh H nói với vợ vào sáng chủ nhật: "Chiều về anh hay cáu vì đói với kẹt xe chứ không phải vì em. Từ giờ anh về ăn tạm cái gì đã, mười lăm phút sau mình nói chuyện nhà nhé."
Câu này làm được hai việc. Nó gỡ cho vợ cảm giác mình là nguyên nhân. Và nó tạo ra một thoả thuận nhỏ: những chuyện cần bàn thì để sau mười lăm phút. Vợ anh cũng có giờ dễ cháy của chị, có khi là lúc vừa đón con về và bếp đang nóng. Hai người biết giờ của nhau thì tự khắc chọn lúc mở lời.
Với con lớn, bố mẹ cũng nói thẳng được như vậy. Trẻ hiểu "bố đang đói nên dễ cáu" tốt hơn người lớn tưởng, và đó cũng là một cách dạy con nhìn vào cơ thể mình khi bực. Điều cần tránh là dùng cái cớ cơ thể như tấm vé được gắt: "Anh đói thì anh có quyền cáu." Biết cớ là để xử lý cớ, không phải để hợp thức hoá câu gắt.
Đối phó dở và đối phó được
Khi đói, mệt, ồn, nhiều người tìm cách "chịu cho qua" bằng những thói quen làm tình hình tệ thêm. So sánh nhanh:
| Làm dở | Vì sao dở | Làm được |
|---|---|---|
| Nhịn đói làm nốt việc rồi về ăn một thể | Càng về chiều càng dễ cáu, gắt với người đầu tiên gặp | Mang theo đồ ăn nhẹ, ăn trước khi về nhà |
| Uống thêm cà phê cho tỉnh để chịu tiếp | Người bồn chồn hơn, tim nhanh hơn, dễ bực hơn | Uống nước, đứng dậy đi lại vài phút |
| Làm một ly bia cho đỡ mệt | Phanh yếu đi, lời nói dễ quá đà | Tắm, nằm duỗi lưng mười lăm phút |
| Cố nghe cho hết chuyện dù đầu đang đau | Nghe không lọt, dễ hiểu sai, cãi oan | Nói thật mình đang đau, hẹn lúc khác |
| Bật ti vi to để át tiếng ồn ngoài đường | Đầu óc càng đầy, càng ngột ngạt | Cho nhà yên vài phút, mở cửa cho thoáng |
Không phải lúc nào cũng tránh được đói hay ồn. Nhưng chỉ cần nhận ra "mình đang cáu vì cái này", nhiều người đã đỡ trút lên người khác một nửa.
Khi cáu gắt kéo dài: lúc nào nên đi khám và gặp chuyên gia
Nếu bạn đã ăn đủ, ngủ tương đối, mà vẫn thấy cáu gắt gần như cả ngày, kéo dài nhiều tuần, nên chú ý. Cáu gắt kéo dài đôi khi đi cùng các vấn đề sức khoẻ cần bác sĩ kiểm tra, hoặc với những chuyện tinh thần cần người có chuyên môn: mất hứng thú với mọi thứ, mất ngủ triền miên, chán ăn hoặc ăn quá nhiều, thấy mình vô dụng. Đi khám tổng quát và nói thật với bác sĩ về cơn cáu là việc nên làm, không phải chuyện làm quá.
Đau đầu dữ dội đột ngột, đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, nhất là lần đầu, cần đi khám ngay hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu cơn cáu đã làm bạn đập đồ, làm đau người khác hay chính mình, hoặc người nhà bắt đầu sợ bạn, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ sớm. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cứ chiều tối là mình dễ cáu?
Vì đó là lúc nhiều thứ trong cơ thể chồng lên nhau: đói sau nhiều giờ, mệt sau ca làm, ồn và nóng trên đường về. Cùng một chuyện, buổi sáng thấy bình thường, buổi chiều thấy chướng. Ăn nhẹ trước khi về và xin mười lăm phút nghỉ khi tới nhà giúp nhiều người.
Cáu vì đói có phải chỉ là cái cớ không?
Đói thật sự làm nhiều người kém kiên nhẫn hơn, nên đó không phải chuyện bịa. Nhưng biết mình cáu vì đói là để ăn trước khi nói chuyện, không phải để được quyền gắt. Xin lỗi khi đã lỡ gắt vẫn là việc cần làm.
Làm sao nói với người nhà rằng mình đang mệt mà không bị cho là kiếm cớ?
Nói ngắn, nói thật và hẹn lại giờ cụ thể, ví dụ "Em mệt quá, cho em tắm mười lăm phút rồi mình nói". Giữ đúng hẹn quay lại là cách để người nhà tin đó không phải né tránh. Nói trước về giờ dễ cáu của mình vào lúc bình thường cũng giúp nhiều.
Tiếng ồn của hàng xóm làm mình bực cả ngày thì làm gì?
Trước hết giảm những gì làm được trong nhà: đóng bớt cửa, đổi phòng, bật quạt cho có tiếng đều. Sau đó, vào lúc đã bình tĩnh, nói chuyện nhẹ nhàng với hàng xóm hoặc tổ dân phố về giờ giấc. Đừng sang gõ cửa đúng lúc đang sôi máu.
Có nên uống cà phê để tỉnh rồi chịu tiếp không?
Với nhiều người, thêm cà phê khi đã mệt làm người bồn chồn, tim nhanh và dễ bực hơn. Uống nước, đứng dậy đi lại vài phút, hay nghỉ mắt khỏi màn hình thường giúp đỡ cáu hơn. Mỗi người hợp một cách, bạn tự quan sát mình.
Cáu gắt kéo dài nhiều tuần có cần đi khám không?
Nên. Nếu đã ăn ngủ tương đối mà vẫn cáu gần như cả ngày, nhất là kèm mất ngủ, chán ăn, mất hứng thú, hãy đi khám tổng quát và gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đau ngực, khó thở hay đau đầu dữ dội đột ngột thì đi khám ngay hoặc gọi 115.