Ở nhà chật người đông mà hay cáu thì thường không phải do ai trong nhà khó chịu, mà do cơ thể không có chỗ nào để nghỉ khỏi tiếng ồn và ánh mắt người khác; cách bớt cáu là tạo những khoảng lặng nhỏ không cần phòng riêng, nói ra nhu cầu yên của mình bằng lời, và cả nhà thoả thuận vài giờ giấc chung cho những chỗ hay tắc. Không gian hẹp thì không nới ra được, nhưng cách dùng nó thì đổi được.
Nhiều gia đình Việt sống ba thế hệ trong căn nhà ống hai ba tầng, hoặc bốn năm người trong căn hộ nhỏ. Va chạm ở đây hiếm khi là chuyện lớn. Nó là cái nhà tắm có người dùng đúng lúc mình cần, cái tivi bật to lúc mình đang mệt, đứa cháu chạy qua chạy lại khi mình đang gọi điện công việc. Bài này chỉ cách nhận ra cơn cáu đến từ cái chật, giữ mình trong vài phút khi đang bị dồn, và sắp xếp lại nhà để bớt chỗ va.
Tối thứ Tư trong căn nhà bốn mươi mét vuông
Nhà chị G có năm người: hai vợ chồng, hai con nhỏ và mẹ chồng, sống trong căn hộ hai phòng ngủ. Tối thứ Tư chị có cuộc họp trực tuyến lúc tám giờ. Bà bật tivi phòng khách xem phim, tiếng to vì tai bà đã nghe kém. Hai đứa nhỏ đuổi nhau quanh bàn ăn. Chồng chị đang rửa bát, nước chảy ào ào. Chị ngồi ở góc giường, máy tính trên đùi, đeo tai nghe mà vẫn nghe tiếng tivi lọt vào. Đúng lúc chị đang nói thì đứa nhỏ mở cửa phòng, hét lên "mẹ ơi anh đánh con".
Chị gập máy, đi ra phòng khách, và câu đầu tiên chị nói là quát cả nhà: "Cả nhà cho mẹ yên năm phút được không!" Câu quát ấy làm bà giật mình, hai đứa nhỏ im bặt, chồng chị tắt vòi nước. Ai cũng thấy oan. Chị cũng thấy oan. Thật ra không ai làm gì sai, chỉ là năm người cùng cần một không gian không đủ cho năm người.
Cơn cáu trong nhà chật có một đặc điểm: nó tích từ những thứ rất nhỏ suốt cả ngày. Không có lúc nào hoàn toàn một mình, kể cả trong nhà vệ sinh cũng có người gõ cửa. Cơ thể không có chỗ hạ dây nên chỉ cần thêm một tiếng động là đứt. Ai từng sống trong nhà chật đều biết cái cảm giác muốn nổ chỉ vì nghe thấy tiếng nhai của người khác, một tiếng động mà ở nhà rộng mình chẳng để ý.
Dấu hiệu cơn cáu đang đến từ cái chật chứ không phải từ người
Bực vì những âm thanh rất nhỏ. Tiếng nhai, tiếng dép lẹp xẹp, tiếng điện thoại của người khác. Khi tiếng nhỏ cũng làm bạn khó chịu, đó là dấu hiệu bạn đã quá lâu không có chút yên nào.
Muốn trốn vào nhà vệ sinh hay ra ban công. Nhiều người ở nhà chật thấy mình ngồi trong nhà vệ sinh lâu hơn cần, chỉ để có vài phút không ai nhìn. Đó là cơ thể đang tự tìm khoảng lặng.
Cáu nhất vào giờ cao điểm. Sáng sớm ai cũng cần nhà tắm, tối ai cũng cần bếp, cần chỗ ngồi. Cơn cáu lặp lại đúng giờ thường là do chỗ tắc chứ không do ai.
Cáu với người yếu thế nhất. Trẻ con hay người già thường nhận cơn cáu đầu tiên, không phải vì họ gây ra nhiều nhất mà vì họ không đáp lại.
Ra khỏi nhà là thấy nhẹ. Nếu đi chợ hay đi làm về thấy thoải mái hơn hẳn, còn bước vào cửa là căng lại, đó là tín hiệu rõ nhất rằng không gian đang góp phần lớn vào cơn cáu.
Vài phút đầu khi thấy mình sắp quát cả nhà
Trong nhà chật không có chỗ để đi xa, nên khoảng dừng phải làm ngay tại chỗ, nhanh và gọn:
- Dừng việc đang làm. Nếu đang họp hay nói chuyện điện thoại, xin phép tắt tiếng một phút.
- Tìm góc gần nhất có thể quay lưng lại với mọi người: góc ghế sofa, ban công, cầu thang, kể cả đứng quay mặt vào tủ lạnh. Quay lưng giúp mắt bớt nhận thêm thứ gây khó chịu.
- Thở ra trước, chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh, đếm thầm tới sáu; hít vào qua mũi tới bốn. Làm năm lượt. Có tai nghe thì đeo vào, không cần bật gì, chỉ để bớt tiếng. Nếu chóng mặt thì dừng, thở bình thường lại.
- Nói câu ngắn với người đang gần nhất, giọng thường: "Mẹ đang họp, con ra phòng khách chơi với bà mười phút giúp mẹ nhé."
- Nếu cần nhờ người lớn tuổi vặn nhỏ tivi, nói câu kèm lý do và lời cảm ơn: "Mẹ ơi, con họp đến chín giờ, mẹ vặn nhỏ tivi giúp con một chút được không ạ, con cảm ơn mẹ."
- Tự nhủ: "Không ai đang cố làm mình khó chịu. Nhà này chỉ đang chật."
Câu tự nhủ cuối là chỗ đổi hướng quan trọng nhất. Khi bạn thấy cơn cáu đến từ không gian chứ không đến từ người, giọng nói tự khắc dịu đi, và cả nhà dễ giúp bạn hơn là phải tự vệ.
Làm dở và làm được trong nhà chật
Một số phản xạ rất thường gặp ở nhà đông người, và thứ có thể thay vào:
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Quát chung cả nhà "trật tự đi" | Nói với một người cụ thể, việc cụ thể, trong bao lâu |
| Đóng sầm cửa phòng cho mọi người biết mình bực | Nói thành lời: mình cần yên nửa tiếng, rồi đóng cửa nhẹ |
| Âm thầm chịu cho tới cuối tuần thì nổ | Nói nhu cầu ngay từ khi còn nhỏ, giọng còn bình thường |
| Trách người già nghe tivi to, trẻ con ồn | Tìm cách kỹ thuật: tai nghe cho người xem tivi, góc chơi riêng cho trẻ |
| Ra quán ngồi uống rượu bia cho bớt bực | Đi bộ một vòng quanh khu nhà, về khi đã nguội |
| Mỗi người tự tranh giờ nhà tắm, bếp | Cả nhà thoả thuận lịch dùng những chỗ hay tắc |
Để ý dòng thứ tư: một cái tai nghe không dây cho người lớn tuổi xem tivi hay một tấm thảm nhỏ làm góc chơi cho trẻ đôi khi giải quyết được chuyện mà mười lần nhắc nhở không làm nổi. Sửa chỗ tắc rẻ hơn sửa người.
Tạo khoảng lặng nhỏ khi không có phòng riêng
Không có phòng riêng không có nghĩa là không có chút yên nào. Một vài cách nhiều nhà đông người đã dùng:
- Một góc riêng của mỗi người, dù chỉ là một chiếc ghế bên cửa sổ hay một đầu ghế sofa. Ai ngồi ở góc đó với tai nghe là đang nghỉ, cả nhà không gọi trừ chuyện gấp.
- Giờ yên chung: ví dụ từ chín giờ tối cả nhà tắt tivi to, nói nhỏ. Có giờ chung thì người cần yên không phải xin, người thích ồn cũng biết lúc nào được thoải mái.
- Ra ngoài theo lượt: mỗi người lớn có nửa tiếng mỗi ngày đi bộ, ra công viên, đi chợ một mình, người kia trông nhà.
- Báo trước những giờ cần yên tuyệt đối, như cuộc họp, giờ học thi của con lớn, ghi lên một tờ giấy dán ở tủ lạnh.
- Cho trẻ nhỏ một chỗ được ồn: góc ban công, một tấm thảm, nơi chúng được chạy nhảy mà không bị nhắc.
Những cách này không làm nhà rộng ra. Chúng chỉ chia lại lúc nào được ồn, lúc nào cần yên, để cơ thể mỗi người có chỗ hạ dây trong ngày. Nhiều nhà thấy sau vài tuần, số lần to tiếng giảm rõ dù không ai thay đổi tính nết.
Sau khi lỡ quát: nói lại và ngồi xuống chia giờ
Nếu đã lỡ quát cả nhà, hãy sửa trong tối đó. Với người lớn tuổi, nói riêng: "Lúc nãy con nóng quá nên nói to với cả nhà, con xin lỗi mẹ. Con đang họp mà ồn quá, con không giữ được." Với con: "Mẹ quát là mẹ sai. Lần sau mẹ đang làm việc, con gõ cửa nhẹ, nếu mẹ giơ tay là con chờ mẹ năm phút nhé."
Rồi vào cuối tuần, cả nhà ngồi lại mười lăm phút. Liệt kê những chỗ hay tắc: nhà tắm buổi sáng, bếp buổi tối, phòng khách khi có người cần họp. Mỗi chỗ chốt một cách dùng chung. Ví dụ người đi làm sớm tắm tối hôm trước, người họp tối thì báo lịch trong ngày, bà xem phim bằng tai nghe từ tám giờ. Ghi ngắn lên giấy, dán chỗ ai cũng thấy.
Hai tuần sau ngồi lại năm phút xem chỗ nào chạy, chỗ nào chưa. Khi một chỗ tắc được gỡ, bạn sẽ ngạc nhiên vì số lần cáu giảm theo. Thoả thuận do cả nhà cùng bàn thì người già và trẻ con cũng dễ giữ hơn là lệnh của một người.
Khi nào cần người có chuyên môn
Nếu ở nhà mà gần như lúc nào bạn cũng căng, thấy mất ngủ, chán ăn, muốn ở ngoài càng lâu càng tốt, hoặc cơn cáu bắt đầu thành đập đồ, giật mạnh, làm đau ai, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Sống lâu trong không gian chật mà không có chỗ nghỉ là sức ép thật, không phải do bạn yếu.
Nếu trong nhà có người bị đánh, bị doạ, kể cả trẻ con hay người già, an toàn đi trước: đưa người đó ra khỏi chỗ nguy hiểm, gọi 113, báo công an xã, phường. Nếu lo trẻ bị bạo lực hay bị đối xử tệ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu lúc căng thẳng bạn thấy đau ngực, khó thở hay tim đập rất nhanh lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Cũng đáng để ý tới giấc ngủ của chính mình. Ở nhà chật, người ta hay ngủ muộn vì phải chờ cả nhà yên mới có chút thời gian riêng, rồi sáng dậy sớm vì tiếng động. Thiếu ngủ vài tuần liền làm ngưỡng cáu thấp đi rõ rệt, và đó là một trong những thứ đầu tiên nên sửa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ở nhà chật mình hay cáu vì những chuyện rất nhỏ?
Vì cơ thể không có lúc nào được nghỉ hẳn khỏi tiếng ồn và người khác, nên sức chịu cạn dần trong ngày. Tới tối, một tiếng động nhỏ cũng đủ làm bạn nổ, dù chuyện đó bình thường chẳng đáng gì.
Không có phòng riêng thì làm sao có thời gian một mình?
Chia thời gian thay vì chia phòng: một góc riêng có tai nghe, giờ yên chung của cả nhà, và lượt ra ngoài nửa tiếng cho mỗi người lớn. Mỗi thứ nhỏ cộng lại cho bạn vài khoảng nghỉ thật trong ngày.
Nhờ bố mẹ già vặn nhỏ tivi thế nào cho khỏi phật lòng?
Nói lý do cụ thể, thời gian bao lâu và cảm ơn. Nếu tai bố mẹ đã nghe kém, một cái tai nghe để xem tivi thường là cách êm nhất, vì bố mẹ vẫn nghe rõ mà nhà vẫn yên.
Trẻ con nhà chật cứ chạy nhảy ồn ào thì có nên cấm không?
Trẻ cần chỗ để vận động, cấm hẳn thường làm con bức bối và ồn hơn. Nên cho con một góc được ồn và một khung giờ được chạy nhảy, rồi giữ giờ yên vào lúc người lớn cần.
Có nên dọn ra ở riêng cho đỡ cãi nhau không?
Đó là quyết định lớn của từng nhà, tuỳ điều kiện. Trước khi đi tới đó, thử chia lại giờ giấc và tạo khoảng lặng vài tuần. Nhiều nhà thấy va chạm giảm đáng kể chỉ nhờ gỡ vài chỗ tắc.