Muốn giữ bình tĩnh với họ hàng ngày Tết hay đám giỗ, hãy chuẩn bị sẵn vài câu đáp nhẹ cho những câu hỏi biết trước sẽ bị hỏi, chia việc bếp từ hôm trước, tự cho mình những khoảng ra ngoài vài phút giữa buổi đông người, và để mọi chuyện cần phân bua lại sau dịp đó. Ngày đông họ hàng không phải lúc để thắng một cuộc tranh luận nào, chỉ là lúc để qua được buổi mà không ai phải mang theo vết xước.
Tết và giỗ gom vào một chỗ những người lâu ngày không gặp, mỗi người một cách nghĩ, cộng thêm việc bếp dồn, rượu bia, trẻ con chạy khắp nơi. Va chạm ở đây hiếm khi đến từ ác ý. Nó đến từ những câu hỏi vô tình chạm chỗ đau, từ sự mệt của người làm, từ tiếng nói to sau vài chén. Ai đã từng về quê dịp Tết đều biết cảm giác ấy: thương mọi người thật, nhưng đến chiều mùng hai thì chỉ mong được về nhà mình nằm yên một lúc. Bài này đi từ trước dịp đó, trong buổi, tới sau khi khách về.
Một buổi giỗ ở quê và ba câu hỏi chạm đúng chỗ
Anh H về quê ăn giỗ ông. Sân gạch kê mấy mâm, trong bếp khói nghi ngút từ sáng sớm. Mới ngồi xuống, một người bác hỏi: "Lương tháng giờ được bao nhiêu rồi?" Lát sau một người cô hỏi: "Bao giờ lấy vợ, bằng tuổi mày người ta con đi học cả rồi." Tới mâm rượu, một người chú đã ngà ngà nói to: "Thằng này học cao mà về chẳng giúp gì được họ." Mỗi câu chỉ là một câu, nhưng ba câu cộng lại trong hai tiếng đồng hồ, anh thấy mặt nóng bừng, tay siết chặt cái chén.
Ở trong bếp, vợ anh cùng mấy anh chị em họ đã làm từ năm giờ sáng. Người nấu chính mệt rã, lưng mỏi, mà mâm trên vẫn gọi thêm món. Một câu chê "canh hôm nay hơi nhạt" bay vào đúng lúc chị đang bê nồi nặng. Ngày đông người, cơn nóng không chỉ ở một chỗ. Nó ở mâm rượu, ở trong bếp, ở góc sân nơi bọn trẻ tranh nhau đồ chơi.
Những dịp này dễ nổ vì ba thứ cộng lại: thiếu ngủ do đi đường xa hay dậy sớm nấu nướng, đói giữa chừng vì phải chờ cỗ, và cảm giác phải giữ thể diện trước nhiều người nên không được nói thật. Cơn bực bị nén suốt buổi thường nổ vào đúng lúc khách sắp về, khi người ta nghĩ đã an toàn.
Trước dịp đó: chuẩn bị những gì biết trước
Phần lớn va chạm ngày Tết, ngày giỗ là đoán trước được, vì năm nào cũng gần giống nhau. Chuẩn bị một chút từ trước làm buổi đó nhẹ hơn hẳn:
- Viết ra ba câu hỏi bạn biết chắc sẽ bị hỏi, và soạn sẵn một câu đáp ngắn, nhẹ, không giải thích dài cho mỗi câu.
- Hai vợ chồng thống nhất trước: ở lại tới mấy giờ, ai lái xe, có một dấu hiệu nhỏ để báo nhau khi một người đã quá mệt muốn về.
- Chia việc bếp từ hôm trước giữa những người nấu, để không dồn vào một người. Người không vào bếp nhận phần bày mâm, rửa bát, trông trẻ.
- Ngủ đủ đêm trước nếu được, ăn một chút trước khi đi để không phải chờ cỗ với bụng rỗng.
- Nghĩ trước một vài chỗ có thể ra đứng một mình vài phút: cổng ngõ, góc vườn, bên bể nước.
- Nếu có người họ hàng hay uống rượu rồi nói nặng, xác định trước là mình sẽ không ngồi mâm đó lâu, chứ không đợi tới lúc bị nói mới tính.
Chuẩn bị không phải để đối phó với họ hàng như đối thủ. Nó chỉ giúp bạn không bị bất ngờ, mà cơn nóng thường to nhất khi mình bị bất ngờ.
Câu đáp nhẹ cho những câu hỏi chạm chỗ đau
Bị hỏi lương: "Dạ cũng đủ sống bác ạ, cháu đang cố thêm. Bác dạo này sức khoẻ thế nào?" Trả lời vừa đủ rồi hỏi lại về người kia, phần lớn người lớn tuổi sẽ vui vẻ kể chuyện mình.
Bị hỏi chuyện cưới xin, con cái: "Dạ cháu có tính rồi cô ạ, khi nào có tin vui cháu báo cô đầu tiên." Không cần thanh minh, không cần kể kế hoạch.
Bị chê món ăn khi đang mệt: "Dạ để lần sau cháu nêm đậm hơn, chú ăn thêm món kho nhé." Nói rồi quay vào bếp, không đứng lại tranh luận chuyện nhạt mặn.
Bị nói nặng ở mâm rượu: "Dạ cháu xin phép ra xem bọn nhỏ một chút." Người đang say không phải là người để nói lý. Rời đi lịch sự là cách giữ thể diện cho cả hai bên.
Tự nhủ khi nghe câu khó chịu: "Năm có một lần. Mình không cần người ta hiểu mình hôm nay." Câu này giúp bạn thôi tìm cách thắng trong một cuộc nói chuyện vốn không có ai thắng.
Giữa buổi đông người, khi thấy mình đang nóng
Ngày đông họ hàng không có phòng nào để đóng cửa, nên khoảng nghỉ phải ngắn và kín đáo:
- Nhận ra dấu hiệu: mặt nóng, tay siết chén, bạn bắt đầu soạn câu đáp trả trong đầu. Đó là lúc rời khỏi chỗ ngồi.
- Tìm cớ tự nhiên để đứng dậy: rót thêm nước, ra xem trẻ con, ra cổng đón khách, mang bát vào bếp.
- Ra chỗ khuất một chút, đứng thẳng, hai vai thả xuống. Thở ra chậm qua miệng như thổi cho nguội bát canh, đếm thầm tới sáu; hít vào qua mũi đếm tới bốn. Làm năm sáu lượt. Thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Vốc nước mát rửa mặt hay rửa tay. Cái mát ở mặt và cổ tay giúp nhiều người hạ nhiệt nhanh hơn họ nghĩ.
- Nhắn hay nói nhỏ với người bạn đời câu đã hẹn trước: "Em hơi mệt rồi, khoảng nửa tiếng nữa mình xin phép về nhé."
- Quay lại với một việc có ích, như dọn mâm hay chơi với trẻ con, thay vì quay về đúng mâm vừa làm mình nóng.
Không cần uống thêm cho bớt bực, cũng không cần đáp trả cho bõ. Ở những buổi đông người, rượu bia làm câu nói khó phanh hơn, và một câu nặng nói giữa sân sẽ được kể lại trong họ nhiều năm.
Làm dở và làm được trong một ngày đông họ hàng
Những phản xạ dưới đây rất dễ gặp vào ngày Tết, ngày giỗ. Cột trái là thứ làm cơn nóng của mình và của người khác to thêm, cột phải là thứ thay vào được:
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Giải thích dài về lương, về chuyện chưa cưới, chưa có con | Đáp một câu ngắn rồi hỏi lại chuyện của người hỏi |
| Uống thêm vài chén cho bớt ngại, bớt bực | Cầm cốc nước, ăn đủ, giữ đầu tỉnh tới lúc về |
| Ngồi lì ở mâm đang làm mình khó chịu | Đứng dậy với một việc có ích, đổi sang chỗ khác |
| Nén suốt buổi rồi trút lên vợ, chồng trên đường về | Nói với nhau sau khi đã nghỉ, mở bằng lời cảm ơn |
| Nhắn tin than thở về họ hàng trong nhóm bạn ngay tại buổi | Ghi lại ba dòng cho mình, kể với người thân tin cậy sau |
| Vào bếp đỡ việc mà vừa làm vừa cằn nhằn | Nhận một việc trọn vẹn, làm xong rồi ra nghỉ |
Dòng thứ tư là chỗ nhiều gia đình vấp nhất. Cả buổi giữ được thể diện trước họ hàng, nhưng ngồi lên xe là hai vợ chồng cãi nhau vì những chuyện vừa xảy ra, có khi to hơn mọi va chạm trong buổi. Thoả thuận trước rằng trên đường về chỉ nói chuyện nhẹ, chuyện khó để sáng hôm sau, là một cách đơn giản để buổi giỗ không kéo dài thành một trận cãi trong nhà.
Sau dịp đó: nói lại với ai và nói gì
Khi khách đã về, hai vợ chồng thường là người cần nói với nhau trước tiên. Người làm bếp cả ngày có thể đang tủi vì câu chê, người ngồi mâm có thể đang bực vì câu hỏi lương. Đừng so ai khổ hơn. Một câu mở dễ nghe: "Hôm nay em vất vả quá, cảm ơn em. Có câu nào làm em buồn thì kể anh nghe."
Với họ hàng, phần lớn những câu hỏi khó chịu không cần gặp lại để phân bua. Nhưng nếu có một câu nói vượt quá, như xúc phạm bố mẹ mình hay con mình trước đông người, hãy chờ vài ngày cho nguội rồi nói riêng, ngắn, bằng giọng thường: "Hôm giỗ ông chú nói câu đó trước mặt mọi người, cháu buồn lắm. Cháu mong lần sau chú nói riêng với cháu." Nói riêng và nói lúc tỉnh táo, không qua tin nhắn dài trong nhóm họ.
Còn để lần sau đỡ hơn, sau mỗi dịp hãy ghi lại ba điều: chỗ nào làm mình nóng nhất, lúc nào mình đã giữ được, và lần sau sẽ đổi gì. Ví dụ ở lại ít hơn một tiếng, ngồi mâm khác, nhờ thêm người phụ bếp. Mỗi năm sửa một chút, dịp Tết và giỗ sẽ dần thành chỗ gặp mặt chứ không phải chỗ chịu đựng.
Khi nào cần sự giúp đỡ từ bên ngoài
Nếu cứ gần tới Tết hay ngày giỗ là bạn mất ngủ, lo lắng nhiều ngày trước, hoặc sau mỗi dịp lại có một trận cãi lớn trong nhà kéo dài cả tuần, đó là dấu hiệu nên gặp chuyên gia tâm lý. Những chuyện cũ trong dòng họ đôi khi nặng hơn sức tự gỡ của một người.
Nếu ở buổi đông người có ai say rồi xô xát, đánh nhau, doạ người khác, an toàn đi trước: đưa trẻ con và người yếu ra chỗ khác, không lao vào can khi chính mình cũng đang nóng, gọi 113 hay báo công an xã, phường nếu có người bị đánh hoặc bị đe doạ. Không ai nên khuyên bạn nhịn cho êm họ hàng khi đã có bạo lực. Nếu chính bạn là người lỡ tay trong lúc say hay lúc nóng, hãy dừng lại, rời khỏi đó, và tìm gặp chuyên gia để không lặp lại.
Nếu giữa buổi bạn thấy đau ngực, khó thở hay tim đập rất nhanh lần đầu, đừng cố ngồi tiếp, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Bị họ hàng hỏi lương ngày Tết thì trả lời sao cho khỏi mất lòng?
Trả lời vừa đủ, ví dụ cũng đủ sống, rồi hỏi lại về sức khoẻ hay chuyện nhà người hỏi. Phần lớn người lớn tuổi hỏi để có chuyện nói, họ sẽ vui khi được hỏi lại về mình.
Có nên đáp trả khi bị nói nặng trước đông người không?
Lúc đó tốt nhất là rời đi lịch sự. Nếu câu nói vượt quá, chờ vài ngày cho nguội rồi nói riêng, ngắn, bằng giọng thường. Đáp trả giữa sân thường làm chuyện to ra và được nhắc lại rất lâu.
Làm sao để người nấu bếp ngày giỗ đỡ ấm ức?
Chia việc từ hôm trước, để người không nấu nhận phần bày mâm, rửa bát, trông trẻ. Sau buổi, một lời cảm ơn cụ thể từ người thân trong nhà giúp người nấu nhẹ lòng hơn nhiều.
Ngày Tết đông người thì làm sao có vài phút một mình?
Tìm cớ tự nhiên như rót nước, ra cổng đón khách, xem trẻ con. Vài phút đứng ở chỗ khuất, thở chậm, rửa mặt nước mát là đủ để quay lại với giọng thường.
Năm nào Tết cũng căng thẳng thì có nên ở nhà không về không?
Đó là lựa chọn của từng người. Trước khi quyết, thử về ngắn hơn, chuẩn bị câu đáp và chia việc rõ. Nếu căng thẳng vẫn rất lớn và kéo dài, gặp chuyên gia tâm lý giúp bạn nghĩ rõ hơn.