Bị giao việc gấp sát giờ về, bạn không cần chọn giữa gật đầu trong cục tức và gắt lại với người giao việc. Bạn cho mình một phút để thở và đứng yên, hỏi lại cho rõ việc gấp tới đâu, cần xong mức nào trong tối nay, rồi nói rõ bạn làm được phần nào và cần gì để làm. Chuyện việc gấp cứ dồn vào cuối giờ thì để sáng hôm sau nói, khi cả hai đã nghỉ một đêm.
Cơn bực cuối ngày là một trong những cơn khó phanh nhất, vì nó rơi vào lúc người đã cạn sức, bụng đói, đầu đã nghĩ tới bữa cơm hay đứa con đang chờ đón. Bài này đi qua từng đoạn của tình huống đó, kèm câu nói mẫu cho nhân viên văn phòng lẫn người đứng quầy cửa hàng, và những việc không cần làm.
Năm giờ năm mươi lăm, cửa hàng vừa kéo cửa
Chị K làm ở một cửa hàng nhỏ. Năm giờ năm mươi lăm, chị vừa tắt bớt đèn, đếm xong két, đang nghĩ tới việc đón con lúc sáu rưỡi. Chủ cửa hàng gọi: "Em ở lại kiểm hết kho giúp chị, sáng mai sáu giờ có người tới lấy hàng." Chị đặt tay lên quầy, thấy một luồng nóng chạy từ ngực lên mặt. Trong đầu chị là cả một chuỗi: sao không nói từ trưa, con em ai đón, tháng này là lần thứ mấy rồi.
Cơn bực lúc sắp về khác cơn bực giữa ngày. Nó mang theo cả mệt mỏi của tám tiếng, cái đói của bữa chiều chưa ăn, và cảm giác bị lấy mất phần thời gian cuối cùng còn là của mình. Người ta hay nói nhỏ với nhau rằng cùng một câu nhờ, lúc mười giờ sáng nghe thì thấy bình thường, lúc sáu giờ chiều nghe thì thấy như bị lấy cắp. Đó không phải vì bạn khó tính; đó là vì bình chứa đã gần cạn.
Thêm một tầng nữa: lời giao việc lúc này thường đến vội, thiếu thông tin, người giao cũng đang gấp. Không ai nói rõ việc cần xong tới đâu, nên đầu bạn tự tưởng tượng mức nặng nhất: phải ở tới khuya, phải làm cho hoàn hảo. Một nửa cơn tức đến từ phần tưởng tượng ấy, và phần đó hỏi lại một câu là tan bớt.
Nhận ra mình sắp gắt
Bạn trả lời quá nhanh. Câu "dạ" hay câu "không được đâu" bật ra trước khi người kia nói hết. Trả lời nhanh khi đang mệt thường là trả lời bằng cơn bực chứ không bằng đầu.
Bạn đang làm việc gì đó mạnh tay hơn bình thường. Đóng ngăn kéo, kéo cửa cuốn, gom đồ vào túi mạnh hơn cần. Tay đang nói thay miệng rằng bạn sắp nổ.
Đầu bạn đang đếm. Đếm số lần tháng này bị giao việc muộn, đếm số tiếng làm thêm chưa được tính. Đếm là dấu hiệu chuyện hôm nay đang kéo theo mọi chuyện cũ, và câu nói ra sẽ chở hết những con số đó.
Bạn chưa ăn gì từ trưa. Đói không làm bạn sai, nhưng làm ngưỡng chịu đựng thấp xuống rõ rệt. Biết mình đang đói là đã biết phải phanh sớm hơn.
Bạn đã có sẵn một câu mỉa trong đầu. Kiểu "dạ, em rảnh lắm mà chị". Câu mỉa nghe nhẹ hơn câu gắt nhưng người nghe nhận ra ngay, và nó thường mở đầu cho một trận căng dài hơn cả câu nói thẳng. Thấy mình đang soạn câu mỉa là lúc nên im thêm một nhịp.
Bạn đang nhìn đồng hồ liên tục. Mỗi lần liếc đồng hồ là một lần đếm thời gian bị mất, và cơn bực lại lên thêm. Nhận ra điều đó, quay mặt khỏi đồng hồ một lúc, nhìn ra cửa hoặc ra đường.
Một phút đầu: đứng yên rồi hỏi cho rõ
Không cần trả lời "có" hay "không" ngay. Phút đầu tiên dành để đầu bạn đuổi kịp cơ thể.
- Đặt thứ đang cầm xuống, hai tay đặt lên quầy hoặc mặt bàn. Cảm nhận mặt quầy dưới lòng bàn tay, mát hay ấm, nhẵn hay ráp. Chi tiết nhỏ đó kéo bạn về hiện tại thay vì về chuỗi chuyện cũ.
- Thở ra dài hai ba lượt. Hít qua mũi, đếm thầm tới bốn, thở ra qua miệng chậm như thổi nguội bát cháo, tới sáu hoặc bảy. Đừng cố hít căng ngực. Thấy chóng mặt thì dừng.
- Nói một câu xác nhận đã nghe. "Dạ, chị cho em hỏi rõ chút để em tính." Câu này không nhận, không từ chối, chỉ mở ra chỗ để hỏi.
- Hỏi ba điều. Việc cần xong tới mức nào trong tối nay? Có phần nào để sáng mai làm sớm được không? Có ai làm cùng không? "Chị cần kiểm hết toàn bộ kho, hay chỉ mấy mã khách sáng mai lấy thôi ạ?"
- Nói rõ giới hạn của mình. "Em ở lại được tới bảy giờ thôi chị, em phải đón con. Trong khoảng đó em làm xong phần mã khách lấy, phần còn lại sáng mai em đến sớm nửa tiếng."
- Báo người nhà ngay. Một tin ngắn trước khi bắt tay vào việc. Không báo thì nỗi lo con chờ, cơm nguội sẽ chạy ngầm suốt lúc làm và biến thành cơn bực.
Rất nhiều lần, chỉ cần hỏi lại câu thứ hai là việc gấp co lại một nửa. Người giao việc lúc vội thường nói "làm hết", nhưng khi được hỏi cụ thể, họ nhận ra chỉ cần một phần. Câu hỏi rõ ràng là cách hạ nhiệt cho cả hai bên. Và khi việc đã co lại vừa sức, cơn bực cũng co theo, vì thứ làm bạn tức nhất thường là cái phần không biết khi nào mới được về.
Câu nói mẫu cho từng hoàn cảnh
Chọn câu hợp với vai và mức độ việc. Giọng bình thường, không cần mềm quá, cũng không cần cứng.
- Ở văn phòng, việc thật sự gấp: "Em làm được anh ạ. Em gửi bản đầu lúc tám giờ, bản hoàn chỉnh sáng mai chín giờ, anh thấy ổn không?"
- Không thể ở lại: "Tối nay em có việc nhà không lùi được, em xin phép không ở lại. Sáng mai em đến từ bảy giờ để làm kịp trước giờ khách lấy."
- Việc không gấp như được nói: "Chị ơi, khách hẹn sáng mai mười giờ, em làm từ bảy giờ sáng vẫn kịp. Chị cho em làm sáng mai được không?"
- Đã lặp lại nhiều lần: "Em làm tối nay, nhưng mai em xin chị năm phút nói chuyện về việc giao việc cuối ngày, dạo này hơi dồn."
- Tự nhủ lúc làm: "Mình bực là đúng. Nhưng giờ chỉ cần làm xong phần đã hẹn, tới bảy giờ là về."
Câu tự nhủ cuối cùng quan trọng hơn ta nghĩ. Nó cho cơn bực được có mặt mà không phải lái tay bạn. Làm việc trong lúc vẫn còn bực là bình thường, chỉ cần đừng để cơn bực tự kéo dài giờ ở lại hay làm ẩu cho xong.
Làm dở và làm được trong buổi tối bị giữ lại
Mấy cách bên trái làm buổi tối dài hơn, cả với bạn lẫn với người nhà đang chờ.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Gật đầu rồi làm trong im lặng, mặt nặng như chì | Hỏi rõ mức độ gấp, nói giới hạn giờ của mình |
| Gắt lại "sao không nói từ trưa" | Để câu hỏi đó sang sáng mai, nói riêng, bằng giọng bình thường |
| Không báo người nhà, vừa làm vừa lo | Nhắn ngay một tin ngắn trước khi bắt tay vào việc |
| Làm ẩu cho nhanh để về | Làm đúng phần đã hẹn, phần còn lại ghi rõ để sáng mai làm |
| Về tới nhà xả hết lên vợ chồng, con cái | Ngồi trong xe hay trước cửa nhà hai phút, thở ra, rồi mới vào |
| Tối đó uống vài lon cho đỡ bực | Ăn bữa tối tử tế, đi ngủ sớm hơn một chút |
Hàng thứ năm đáng chú ý nhất. Cơn bực vì bị giữ lại hay về nhà theo, và rơi vào người không liên quan. Hai phút ngồi một mình trước khi mở cửa, tay đặt lên đùi, thở ra vài lượt, tự nói "hết giờ làm rồi", là cái ranh giới nhỏ giữ cho bữa cơm khỏi thành chỗ xả.
Sáng hôm sau: nói chuyện để lần sau bớt dồn
Nếu việc gấp cuối giờ chỉ là chuyện hiếm, bỏ qua được. Nhưng nếu tuần nào cũng có, nó cần được nói ra, vào buổi sáng, khi cả hai đều chưa mệt. Xin vài phút: "Chị ơi, tháng này em ở lại sau giờ năm lần vì việc tới lúc gần đóng cửa. Em muốn hỏi mình có cách nào báo sớm hơn không, như trước bốn giờ chiều chẳng hạn, để em sắp xếp đón con."
Câu này nói con số, không trách, và đề nghị một mốc cụ thể. Người giao việc thường cũng đang bị dồn từ chỗ khác, nên một mốc rõ ràng giúp cả họ. Nếu là chuyện làm thêm giờ, tiền công, hay quyền từ chối, bạn tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, đừng tranh luận chuyện đó ngay lúc đang bực.
Nếu việc giao muộn đi kèm doạ dẫm, kiểu không ở lại thì cắt ca, cắt lương, hoặc chỉ một mình bạn bị giữ lại trong khi người khác được về, hãy ghi lại ngày giờ, nội dung, và báo nhân sự hoặc công đoàn nếu chỗ làm có.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi cơn bực cuối ngày đã thành thói quen ngày nào cũng có, khi về nhà bạn thường xuyên to tiếng hay đập đồ, khi bạn mất ngủ vì nghĩ tới việc hôm sau, hoặc khi những triệu chứng như đau đầu, nặng ngực, ăn không ngon kéo dài nhiều tuần. Những lần lần đầu thấy đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh.
Cũng nên nhìn lại khối lượng việc: nếu tối nào cũng phải ở lại, cơn bực có lẽ không phải vấn đề của tính khí mà là của sức chứa. Việc đó cần được nói với người quản lý, và đôi khi cần cả một quyết định lớn hơn về công việc. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Bị giao việc gấp sát giờ về có được từ chối không?
Tuỳ quy định chỗ làm và thoả thuận của bạn. Cách an toàn là hỏi rõ việc gấp tới đâu, nói giới hạn giờ của mình và đề nghị làm sớm sáng hôm sau. Về quyền lợi làm thêm giờ, tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Đang bực vì phải ở lại thì làm sao để không gắt với sếp?
Đặt đồ trong tay xuống, thở ra dài hai ba lượt, rồi nói câu xác nhận đã nghe và hỏi rõ việc. Có câu hỏi trong miệng thì khó gắt hơn. Phần muốn hỏi vì sao không báo sớm để sáng hôm sau nói riêng.
Về nhà vẫn còn bực vì bị giữ lại thì làm gì?
Ngồi trong xe hay đứng trước cửa hai phút, thở ra chậm vài lượt, tự nói hết giờ làm rồi. Khi vào nhà, báo người nhà rằng hôm nay mệt và cần ít phút yên. Ăn tối đàng hoàng trước khi kể chuyện chỗ làm.
Có nên nói với sếp về việc hay bị giao việc cuối giờ không?
Nên, nếu chuyện lặp lại. Nói vào buổi sáng, kèm con số cụ thể như số lần ở lại trong tháng, và đề nghị một mốc báo việc sớm hơn. Nói như vậy là bàn cách làm việc, không phải phàn nàn.
Làm thêm tối nay mà lo con không ai đón thì xử lý sao?
Nói rõ giới hạn giờ ngay khi nhận việc, nhắn người nhà trước khi bắt tay vào làm. Nếu không ai đón được, đó là lý do chính đáng để xin làm phần còn lại vào sáng sớm hôm sau thay vì ở lại.
Tháng nào cũng phải ở lại tới khuya, cơn bực có phải do mình nóng tính không?
Thường là không. Ở lại liên tục làm người ta cạn sức, và cơn bực là tín hiệu của sức chứa đã quá tải. Nên nói chuyện với quản lý về khối lượng việc, và gặp chuyên gia nếu nó ảnh hưởng tới giấc ngủ, sức khoẻ.