Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Với cơn hoảng, tim đập dồn, khó thở, run, cảm giác sắp có chuyện khủng khiếp: lần đầu hay có đau ngực thì đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh; nếu đã khám và cơn hoảng vẫn quay lại nhiều lần, hãy gặp chuyên gia tâm lý. Trẻ dưới mười sáu tuổi gặp nguy hiểm, bị bạo lực hay xâm hại, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Bài này viết ngắn gọn từng bước, để đọc được cả khi đầu đang rối. Phần đầu là những việc làm ngay trong cơn hoảng. Phần sau là khi có ý nghĩ tự làm hại: nói gì, nói với ai, người nghe nên làm gì. Đây không phải trị liệu và không thay được người có chuyên môn; nó chỉ giúp bạn đi qua những phút khó nhất và tìm đến đúng người.
Ngay trong cơn hoảng: năm việc theo thứ tự
Cơn hoảng thường lên cao nhất trong vài phút rồi dịu dần. Mục tiêu không phải là dập tắt nó ngay, mà là đi qua nó an toàn.
- Dừng việc đang làm và ngồi xuống. Nếu đang lái xe, tấp vào chỗ an toàn rồi tắt máy. Nếu đang đứng ở chỗ đông, tìm một bức tường, một chiếc ghế. Ngồi xuống giúp không ngã khi choáng.
- Nói với chính mình một câu. "Đây là cơn hoảng. Nó khó chịu nhưng nó sẽ qua. Mình chỉ cần ngồi đây và thở." Nếu đây là lần đầu, hay có đau ngực, khó thở nặng, đau lan ra tay, hãy gọi 115 hoặc nhờ người xung quanh gọi, đừng tự đoán là chỉ do lo.
- Thở ra dài hơn hít vào. Hít nhẹ qua mũi, đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh, đếm tới sáu. Không cố hít căng. Nếu thấy tê tay, chóng mặt hơn thì thôi đếm, thở bình thường.
- Kéo đầu về chỗ mình đang ngồi. Nhìn quanh và gọi tên năm thứ mình thấy, bốn thứ mình chạm được, ba âm thanh mình nghe. Đặt hai bàn chân phẳng xuống sàn, cảm nhận độ cứng của mặt đất. Cầm một cốc nước mát.
- Nhắn hoặc gọi cho một người. Một tin rất ngắn là đủ: "Em đang bị hoảng, anh gọi em được không?" Có giọng người quen bên tai giúp nhiều người dịu nhanh hơn.
Sau khi cơn qua, đừng ép mình làm tiếp ngay việc dở. Uống nước, ngồi yên thêm một lúc, rồi ghi lại vài dòng: lúc nào, ở đâu, đang làm gì, cơn kéo dài bao lâu. Những dòng này rất có ích khi đi khám hay gặp chuyên gia.
Khi cơn hoảng quay lại nhiều lần
Chị N, hai mươi chín tuổi, lần đầu bị hoảng khi đang đứng trên xe buýt: tim đập như muốn vỡ, tay tê, chị tưởng mình sắp ngất. Chị xuống xe, ngồi bệt ở vỉa hè, mười lăm phút sau mới dịu. Chị đi khám, bác sĩ kiểm tra và bảo tim chị bình thường. Nhưng ba tuần sau, cơn ấy lại tới, lần này trong siêu thị. Rồi chị bắt đầu sợ đi xe buýt, sợ vào chỗ đông, sợ chính cái cảm giác sợ.
Câu chuyện của chị N rất hay gặp. Việc đi khám lần đầu là đúng, và cần làm, để loại trừ những bệnh có triệu chứng giống. Nhưng khi đã khám mà cơn vẫn quay lại, nhất là khi bạn bắt đầu tránh né những nơi từng xảy ra cơn, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Tránh né làm cuộc sống thu hẹp dần, và tự mình gỡ ra thường khó.
Cũng nên gặp chuyên gia khi lo âu làm bạn mất ăn mất ngủ nhiều tuần, khi bạn không dám ở một mình, hay khi bạn thấy mình dùng rượu bia để bớt sợ. Không cần đợi đến khi "nặng". Chuyên gia sẽ là người cùng bạn nhìn xem chuyện gì đang xảy ra, và nếu cần khám thêm, họ sẽ nói rõ.
Làm dở và làm được khi cơn hoảng tới
Trong cơn hoảng, cơ thể như đang báo cháy dù không có lửa. Những phản xạ bên trái rất tự nhiên nhưng hay làm cơn kéo dài.
| Làm dở | Vì sao làm cơn hoảng to thêm | Làm được |
|---|---|---|
| Bỏ chạy khỏi chỗ đó thật nhanh | Người càng tin là có nguy hiểm thật, lần sau sợ chỗ đó hơn | Ngồi xuống ở chỗ an toàn gần nhất, chờ cơn dịu |
| Thở thật sâu, thật nhanh cho đủ hơi | Thở dồn làm tê tay, chóng mặt thêm | Hít nhẹ, thở ra chậm và dài hơn |
| Lên mạng tra triệu chứng giữa cơn | Đọc toàn chuyện đáng sợ, lo thêm | Lần đầu thì gọi 115 hoặc đi khám, không tự tra |
| Uống rượu bia cho bớt run | Che tạm cơn sợ, lâu dần thành thói quen khó bỏ | Uống nước, gọi một người quen |
| Giấu không kể với ai vì ngại | Một mình mang cơn sợ, nỗi sợ lớn dần | Kể với một người tin cậy và đi gặp chuyên gia |
Khi có ý nghĩ tự làm hại bản thân: làm ngay những việc này
Có ý nghĩ ấy không có nghĩa là bạn xấu hay yếu. Nó có nghĩa là bạn đang đau và cần người bên cạnh ngay bây giờ.
- Nói với một người thân tin cậy. Bố, mẹ, anh chị, vợ chồng, một người bạn. Gọi điện hoặc gõ cửa phòng họ.
- Đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Nếu thấy mình không giữ được an toàn, đừng chờ tới sáng, đừng chờ có lịch hẹn.
- Đừng ở một mình. Sang phòng có người, ra chỗ có người, nhờ ai đó đến ở cạnh.
- Rời xa những thứ có thể gây nguy hiểm. Nhờ người thân cất giữ giúp, hoặc chính bạn ra khỏi căn phòng đó.
- Nếu bạn dưới mười sáu tuổi, hãy nói với bố mẹ, thầy cô, hoặc một người lớn tin cậy. Nếu bạn đang bị bạo lực, bị xâm hại hay không an toàn ở nhà, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu nói để mở lời, khi không biết nói gì: "Mẹ ơi, con đang có ý nghĩ không tốt về bản thân. Con sợ. Mẹ ở cạnh con được không?" Hoặc với người bạn: "Mình đang không ổn, mình có ý nghĩ làm hại mình. Bạn qua với mình được không?" Không cần nói hay, không cần giải thích. Chỉ cần nói ra.
Nếu người nghe là bạn: người thân nói họ không muốn sống
Khi một người nói với bạn rằng họ có ý nghĩ tự làm hại bản thân, việc đầu tiên là ở lại với họ. Giữ giọng bình tĩnh, ngồi gần, nghe nhiều hơn nói. Một câu có ích: "Cảm ơn em đã nói với chị. Chị ở đây với em. Mình cùng đi tìm người giúp nhé."
Hỏi thẳng, nhẹ nhàng, không vòng vo: "Em đang nghĩ tới việc làm hại mình phải không?" Hỏi thẳng không làm người kia thêm ý nghĩ ấy, mà cho họ thấy được phép nói thật. Đừng mắng, đừng bảo "nghĩ dại", đừng so sánh với người khổ hơn, đừng hứa giữ bí mật chuyện này.
Nếu thấy nguy hiểm, đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115, và ở cạnh cho tới khi có người có chuyên môn tiếp nhận. Nhờ thêm một người thân khác đến cùng, để bạn không phải gánh một mình. Với con dưới mười sáu tuổi, cha mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn thêm.
Sau đó, chính bạn cũng cần được nghỉ và được nói chuyện với ai đó. Chứng kiến người thân trong lúc khó như vậy là việc nặng, và bạn không cần tỏ ra cứng rắn mãi.
Đi đâu, nói với ai: bảng nhớ nhanh
Bảng này để đọc lại khi đầu rối. Chỉ có ba số cần nhớ: 115, 113, 111.
| Tình huống | Làm gì ngay | Sau đó |
|---|---|---|
| Cơn hoảng lần đầu, hoặc có đau ngực, khó thở nặng | Ngồi xuống, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế | Khám để loại trừ bệnh |
| Cơn hoảng quay lại dù đã khám bình thường | Ngồi xuống, thở ra dài, gọi một người quen | Đặt lịch gặp chuyên gia tâm lý |
| Có ý nghĩ tự làm hại bản thân | Nói với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế hoặc gọi 115, không ở một mình | Gặp chuyên gia sớm, có người đi cùng |
| Đang bị bạo lực, đe doạ ở nhà | Rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường | Tìm nơi ở an toàn, nhờ người thân hỗ trợ |
| Trẻ dưới mười sáu tuổi gặp nguy hiểm, bị bạo lực hay xâm hại | Nói với người lớn tin cậy, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 | Theo hướng dẫn của tổng đài, đưa trẻ đi khám nếu cần |
Có thể chép bảng này vào ghi chú điện thoại, hoặc dán ở chỗ dễ thấy trong nhà. Lúc khó, đầu óc thường trống rỗng; một tờ giấy viết sẵn giúp nhiều hơn bạn nghĩ.
Sau những phút khó nhất: đừng quay lại một mình
Khi cơn hoảng đã qua, hay khi những giờ nguy hiểm đã qua, nhiều người muốn coi như chưa có gì, vì ngại, vì sợ làm phiền. Đây là lúc dễ quay lại một mình nhất, và cũng là lúc không nên. Hãy giữ lời hẹn đi gặp chuyên gia, nhờ người thân nhắc và đi cùng buổi đầu.
Những ngày sau đó, cố giữ những việc nhỏ bình thường: ăn đúng bữa, ra ngoài một chút mỗi ngày, ngủ đúng giờ nhất có thể, gặp một người mỗi ngày dù chỉ vài phút. Không cần làm gì lớn. Những việc nhỏ đều đặn giúp ngày trôi qua bớt nặng, cho tới khi có người có chuyên môn đi cùng.
Thoả thuận với một hai người tin cậy rằng nếu ý nghĩ ấy quay lại, bạn sẽ nhắn một chữ, và họ sẽ gọi lại ngay. Ghi tên họ ở đầu danh bạ. Những việc nhỏ như vậy làm sợi dây giữ bạn với người khác chắc hơn.
Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Nhưng khi đang nguy hiểm, đừng chờ hẹn: người thân tin cậy, cơ sở y tế gần nhất, cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Bị cơn hoảng thì nên làm gì ngay lúc đó?
Dừng việc đang làm và ngồi xuống chỗ an toàn, tự nhắc đây là cơn hoảng và nó sẽ qua, thở ra dài hơn hít vào, nhìn và chạm vào đồ vật quanh mình, rồi gọi cho một người quen. Lần đầu hay có đau ngực thì gọi 115.
Cơn hoảng lặp lại thì nên gặp ai?
Lần đầu nên đi khám để loại trừ bệnh. Nếu đã khám mà cơn vẫn quay lại, nhất là khi bạn bắt đầu tránh những nơi từng xảy ra cơn, hãy gặp chuyên gia tâm lý để cùng tìm cách.
Có ý nghĩ tự làm hại bản thân thì phải làm sao?
Nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình lúc đó. Nhờ người cất giữ những thứ có thể gây nguy hiểm. Có ý nghĩ ấy không có nghĩa là bạn xấu hay yếu.
Người thân nói không muốn sống thì nên nói gì?
Ở lại với họ, giữ giọng bình tĩnh, cảm ơn vì họ đã nói ra, và hỏi thẳng một cách nhẹ nhàng. Đừng mắng hay bảo họ nghĩ dại. Nếu thấy nguy hiểm, đưa họ đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.
Trẻ em gặp nguy hiểm thì gọi số nào?
Trẻ dưới mười sáu tuổi bị bạo lực, xâm hại hay không an toàn có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu nguy hiểm tính mạng, gọi cấp cứu 115; nếu có bạo lực đang xảy ra, gọi 113.
Hỏi thẳng người thân có ý nghĩ tự hại có làm họ nghĩ thêm không?
Hỏi thẳng một cách nhẹ nhàng không làm người kia thêm ý nghĩ ấy. Ngược lại, nó cho họ thấy được phép nói thật và có người sẵn sàng nghe. Sau đó, cùng họ tìm đến người có chuyên môn.