Để anh chị em không cãi nhau khi bàn chuyện chăm bố mẹ, hãy giữ cuộc bàn ở việc cụ thể của tuần tới, dừng lại ngay khi có người bắt đầu kể công hay nhắc chuyện cũ, và đừng bàn khi bố mẹ đang ngồi nghe hoặc khi ai đó vừa đi một chặng đường xa về. Phần lớn các trận cãi không phải vì không ai thương bố mẹ, mà vì mỗi người đang mệt theo một cách và ai cũng thấy phần mình nặng nhất.
Chuyện chăm bố mẹ già chạm vào những thứ rất cũ trong một gia đình: ai được thương hơn hồi nhỏ, ai ở gần ai ở xa, ai có tiền ai có thời gian. Chỉ một câu hỏi như "tuần sau ai đưa bố đi khám" cũng có thể kéo theo cả chục năm chuyện chưa nói. Bài này chỉ cách giữ đầu lạnh trong một cuộc bàn như vậy, câu nói mẫu cho từng vai, và cách tổ chức buổi họp để lần sau đỡ nổ.
Bên bồn rửa bát sau bữa cơm ở nhà bố mẹ
Chủ nhật, ba anh chị em về ăn cơm ở nhà bố mẹ. Bố vừa đi khám, bác sĩ hẹn tái khám định kỳ mỗi tháng. Chị cả ở gần nên tháng nào cũng là người đưa bố đi. Lúc rửa bát, chị nói với em gái: "Tháng sau em đưa bố đi nhé, chị kín lịch." Em gái đáp: "Em ở tận bên kia thành phố, chị ở gần mà." Chị cả đặt cái bát xuống mạnh tay. Trong đầu chị là cả một danh sách: ba năm nay ai trực viện, ai nấu cháo, ai thức đêm.
Từ đây câu chuyện trượt rất nhanh. Em gái nói chị lúc nào cũng tỏ ra mình khổ nhất. Chị nói em chỉ biết gửi tiền về rồi coi như xong. Anh trai ngồi ngoài phòng khách nghe thấy, đi vào hỏi "sao lại cãi nhau thế", và nhận ngay một câu "anh thì có bao giờ về đâu mà hỏi". Trong phòng khách, bố mẹ ngồi im, nghe hết.
Cái làm cơn nóng lên nhanh trong những cuộc nói chuyện này là cảm giác không được ghi nhận. Người ở gần thấy công sức hằng ngày của mình bị coi là đương nhiên. Người ở xa thấy mình bị trách vì một điều không chọn được. Người gửi tiền thấy khoản đóng góp của mình bị xem nhẹ. Ai cũng đúng một phần, và chính vì ai cũng đúng một phần nên không ai chịu dừng.
Dấu hiệu cuộc bàn đã đổi thành cuộc kể công
Khi thấy một trong những điều dưới đây xuất hiện, cuộc bàn đã không còn là chuyện tuần sau ai làm gì nữa. Đó là lúc nên dừng:
- Có người bắt đầu đếm: bao nhiêu lần trực viện, bao nhiêu tiền đã gửi, bao nhiêu đêm đã thức. Con số được dùng để thắng, không phải để chia.
- Chuyện cũ được lôi ra: hồi nhỏ bố mẹ thương ai hơn, ai được cho đi học thêm, ai được chia phần đất. Lúc này cơn giận đã lùi về mấy chục năm trước.
- Câu nói bắt đầu bằng "lúc nào em cũng", "anh thì bao giờ cũng". Đó là câu về con người, không còn là câu về việc.
- Bạn thấy nóng mặt, cổ họng nghẹn, tay làm việc mạnh hơn. Rửa bát mà bát đĩa va nhau loảng xoảng là cơ thể đang nói thay.
- Có người im hẳn, nhìn đi chỗ khác, hoặc đứng dậy bỏ ra ngoài không nói gì. Im lặng kiểu này không phải đã xong, chỉ là đang cất đi để lần sau.
Nhận ra những dấu hiệu này không cần tinh ý gì nhiều, chỉ cần một nhịp dừng để nghe chính mình. Một mẹo nhỏ: nếu bạn để ý thấy mình đang nói nhanh hơn và to hơn người kia, đó gần như luôn là lúc cơn nóng đã vượt qua lý lẽ. Cái khó là chịu dừng khi mình đang có lý, và người ở gần bố mẹ thường đang có lý thật về độ vất vả.
Vài phút đầu khi thấy mình sắp to tiếng
Bạn không cần là người đúng nhất, chỉ cần là người dừng trước. Làm theo thứ tự này:
- Đặt cái bát đang cầm xuống, tắt vòi nước. Hai tay chống nhẹ lên mép bồn rửa, cảm nhận độ mát của mặt đá hay inox.
- Thở ra chậm qua miệng như đang thổi cho nguội thìa canh, đếm thầm tới sáu, rồi hít vào qua mũi tới bốn. Làm bốn năm lượt. Nếu chóng mặt thì dừng, thở bình thường lại.
- Nói câu dừng, giọng thường: "Chị đang nóng, nói tiếp là chị nói câu không hay. Mình để tối nay chị gọi em nói tiếp nhé."
- Nếu bố mẹ đang ở gần, ưu tiên rời khỏi tầm nghe của bố mẹ. Người già nghe con cãi nhau về việc chăm mình thường thấy mình là gánh nặng, nỗi buồn đó kéo dài hơn trận cãi rất nhiều.
- Ra ngoài sân hoặc ra cổng đi một vòng ngắn. Tự nhủ: "Em mình cũng đang mệt theo kiểu của nó. Chuyện hôm nay là tháng sau ai đưa bố đi khám, chỉ vậy thôi."
Sau vài phút, tự so trên thang 0 tới 10 của riêng bạn xem cơn nóng còn bao nhiêu, đó không phải điểm chấm ai. Nếu còn cao, hoãn hẳn sang hôm khác, đừng cố nói cho xong trong buổi.
Câu nói theo từng vai, khi đã đủ bình tĩnh để nói tiếp
Người ở gần, gánh việc hằng ngày: "Chị không kể công đâu, chị chỉ đang đuối. Chị cần mỗi tháng có một lần em hoặc anh đưa bố đi, để chị nghỉ." Nói điều mình cần thay vì liệt kê những gì người kia không làm.
Người ở xa: "Em biết chị vất vả nhất. Em không về thường được, nhưng em nhận lo đặt lịch khám và trả tiền xe, với tháng nào em về được thì em đưa bố đi." Nhận phần việc vừa sức, nói rõ, thay vì chỉ thanh minh.
Người góp tiền nhiều hơn công: "Anh biết tiền không thay được người ở cạnh bố mẹ. Anh muốn góp thêm, mình bàn xem có thuê người phụ chị vài buổi không."
Khi người kia nhắc chuyện cũ: "Chuyện hồi nhỏ thì để khi khác mình nói riêng. Hôm nay mình chỉ bàn lịch tháng sau thôi nhé." Không phủ nhận cảm giác của họ, chỉ dời nó sang chỗ khác.
Tự nhủ khi nghe một câu làm mình đau: "Câu đó nói ra lúc nó đang mệt. Mình không cần đáp lại ngay."
Làm dở và làm được khi bàn chuyện chăm bố mẹ
Một số phản xạ rất dễ hiểu nhưng làm cuộc bàn tệ đi:
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Bàn ngay giữa bữa cơm có bố mẹ ngồi đó | Bàn riêng anh chị em, qua điện thoại hoặc một buổi hẹn |
| Nhắn tin trách móc dài trong nhóm chat gia đình | Nhắn ngắn hẹn giờ gọi, chuyện cần nói thì nói bằng giọng |
| Kéo vợ, chồng của anh chị em vào cuộc | Giữ cuộc bàn giữa những người con ruột trước |
| Đếm từng đồng, từng đêm để chứng minh | Viết ra các việc của tháng tới rồi chia, không chấm quá khứ |
| Tự nhận hết rồi ôm cục tức | Nói rõ phần mình làm được và phần mình cần người khác đỡ |
Cũng đừng trút cơn bực bằng cách giận lây sang bố mẹ, kiểu cáu với bố vì "tại bố không chịu đi khám gần nhà". Bố mẹ không chọn được việc mình già đi, và người già rất dễ nhận lỗi về mình.
Sau đó: một buổi họp anh chị em có chuẩn bị
Gốc của những trận cãi này thường là không có một chỗ chính thức để chia việc, nên việc cứ tự rơi vào người ở gần nhất. Cách sửa là hẹn một buổi họp riêng giữa anh chị em, có thể gọi video nếu có người ở xa, chừng bốn mươi lăm phút. Trước buổi họp, người chăm chính viết ra toàn bộ việc lặp lại: đưa đi khám, lấy kết quả khám, nấu ăn, dọn dẹp, trực đêm khi ốm, giấy tờ, tiền điện nước.
Trong buổi họp, chia việc theo khả năng thật chứ không theo công bằng tuyệt đối. Người ở gần nhận việc hằng ngày, người ở xa nhận việc làm được từ xa như đặt lịch, lo giấy tờ, gọi điện cho bố mẹ mỗi tối, về thay ca trực vào những tháng nhất định. Ghi lại thoả thuận, gửi vào nhóm chat của anh chị em. Ba tháng sau họp lại để chỉnh, vì sức khoẻ bố mẹ và hoàn cảnh mỗi người đều thay đổi.
Nếu đã lỡ to tiếng hôm trước, mở buổi họp bằng một câu nhận phần mình: "Hôm Chủ nhật chị nóng quá, chị xin lỗi em. Chị mệt thật, nhưng chị không nên nói em như vậy." Một người mở lời thì những người kia dễ hạ giọng theo.
Còn một việc ít ai nghĩ tới: người chăm chính cần có ngày nghỉ thật, được ghi hẳn vào lịch chia việc, chứ không phải nghỉ khi nào có người rảnh. Nhiều trận cãi giữa anh chị em thực chất là tiếng kêu của một người đã quá lâu không được nghỉ. Khi có ngày nghỉ rõ ràng, ngưỡng chịu đựng của người đó cao lên, và những câu nói của em út hay anh cả cũng bớt chói tai hơn.
Khi nào cần người ngoài giúp
Nếu mỗi lần nói chuyện chăm bố mẹ là thành cãi, dù đã thử họp có chuẩn bị, hoặc nếu người chăm chính bắt đầu kiệt sức, mất ngủ, khóc một mình, thấy cuộc sống chỉ còn là việc chăm, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Có những gia đình cần một người trung lập ngồi cùng để chia việc, vì chuyện cũ giữa anh chị em quá nặng để tự gỡ.
Nếu cãi nhau đã có xô đẩy, đánh nhau hay doạ nạt, kể cả giữa anh chị em ruột, an toàn đi trước: rời khỏi chỗ đó, gọi 113 nếu bị đánh hay bị đe doạ, báo công an xã, phường. Không cần nhịn cho êm nhà. Nếu bố mẹ già bị bỏ mặc hay bị đối xử tệ, an toàn của bố mẹ cũng đi trước mọi chuyện chia việc.
Nếu trong lúc cãi bạn thấy đau ngực, khó thở hay tim đập rất nhanh lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em không chịu chia việc chăm bố mẹ thì nên làm gì trước?
Viết ra cụ thể các việc lặp lại hằng tháng rồi đề nghị một buổi họp riêng. Nói điều mình cần, ví dụ mỗi tháng một lần đưa bố đi khám, thay vì nói chung chung là không ai giúp mình.
Có nên bàn chuyện chăm bố mẹ trước mặt bố mẹ không?
Nên bàn riêng giữa anh chị em trước. Bố mẹ nghe con cãi nhau về việc chăm mình dễ thấy mình là gánh nặng. Khi đã thống nhất, nên báo với bố mẹ phần kết quả và hỏi ý bố mẹ.
Người ở xa chỉ gửi tiền thì có phải là không có trách nhiệm không?
Không hẳn. Tiền là phần đóng góp thật, nhưng không thay được người ở cạnh. Người ở xa có thể nhận thêm những việc làm được từ xa và về thay ca vào vài dịp để người ở gần được nghỉ.
Lỡ nói nặng lời với anh chị em thì làm lành thế nào?
Gọi riêng, nhận phần mình sai, không kèm chữ nhưng. Một câu ngắn như chị nóng quá, chị xin lỗi em thường đủ mở đường. Chuyện chia việc thì hẹn bàn lại sau khi cả hai đã nguôi.
Nhắc chuyện cũ hồi nhỏ khi đang cãi thì nên đáp sao?
Ghi nhận rằng chuyện đó có thật với người kia, nhưng xin dời nó sang lúc khác. Trộn chuyện mấy chục năm vào việc tháng sau thì cuộc bàn không có điểm dừng.