Nên gặp chuyên gia tâm lý khi cơn giận đã vượt tầm tự xử lý: bạn đập phá đồ đạc, làm đau người khác hoặc chính mình, mất kiểm soát lặp đi lặp lại dù đã cố nhiều tuần; khi những cơn hoảng quay lại nhiều lần; hoặc khi lo âu kéo dài làm bạn mất ăn mất ngủ, ảnh hưởng tới công việc và gia đình. Nếu có triệu chứng cơ thể lần đầu như đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, hãy đi khám hoặc gọi 115 trước để loại trừ bệnh. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, đó là lúc cần người bên cạnh ngay, không chờ hẹn.
Các bài khác trên trang nói về cách tự giữ mình: thở, rời đi, ngủ đủ, ăn đúng bữa, vận động. Những cách đó giúp được rất nhiều người, nhưng có giới hạn. Bài này nói rõ giới hạn ấy nằm ở đâu, chia thành ba mức để bạn tự nhìn, và trả lời những nỗi ngại hay gặp khiến người ta chần chừ mãi không đi.
Câu chuyện của một người đã cố rất lâu
Anh K, bốn mươi hai tuổi, tự nhận mình nóng tính từ nhỏ. Anh đã đọc nhiều bài về kiềm chế cơn giận, đã thử đếm tới mười, thử rời phòng, thử đi bộ. Có những tuần anh làm được. Nhưng cứ vài tháng lại có một lần anh mất kiểm soát hẳn: lần đầu đập vỡ chiếc điện thoại, lần sau đấm vào cánh tủ tới chảy máu tay, lần gần nhất đẩy vợ vào cạnh bàn khi hai người cãi nhau về chuyện tiền. Sau mỗi lần, anh hối hận tới mất ngủ, hứa với vợ, hứa với mình. Rồi vài tháng sau lại xảy ra.
Điều anh K chưa nhận ra là anh không thiếu ý chí. Anh đã cố rất nhiều. Chỉ là có những cơn giận có gốc rễ sâu hơn những gì mấy mẹo tại chỗ chạm tới được: những chuyện cũ chưa nói ra, cách cả gia đình anh từng giải quyết mâu thuẫn từ khi anh còn bé, những áp lực dồn lâu tới mức thành phản xạ. Những thứ đó cần một người có chuyên môn cùng gỡ, qua nhiều buổi, chứ không gỡ được bằng một lời hứa.
Còn một điều nữa, nói thẳng nhưng không trách: khi cơn giận đã làm đau người khác, chuyện không còn chỉ là chuyện của riêng anh. Người bị đẩy cần được an toàn trước, và anh cần được giúp để không lặp lại. Đi gặp chuyên gia lúc này là việc có trách nhiệm nhất anh có thể làm cho gia đình mình.
Ba mức: tự lo được, nên gặp chuyên gia, cần giúp ngay
Bảng này không phải bài test, không cho điểm. Nó chỉ giúp bạn đặt chuyện của mình vào đúng chỗ để biết bước tiếp theo.
| Mức | Điều đang xảy ra | Bước tiếp theo |
|---|---|---|
| Tự lo được, có thể nhờ người thân | Thỉnh thoảng cáu gắt, nói to, sau đó dịu lại và làm lành được; chưa làm đau ai, chưa đập phá | Dùng các cách giữ mình tại chỗ, ngủ đủ, ăn đúng bữa, nói chuyện với người tin cậy |
| Nên gặp chuyên gia tâm lý | Cơn giận lặp lại dù đã cố nhiều tuần; ném, đập đồ; người nhà bắt đầu sợ; cơn hoảng quay lại; lo âu làm mất ăn mất ngủ, ảnh hưởng công việc nhiều tuần | Đặt lịch gặp chuyên gia tâm lý trong vài tuần tới; nói với một người thân về quyết định này |
| Cần đi khám hoặc gọi 115 trước | Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, choáng ngất, nhất là lần đầu | Đến cơ sở y tế hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh, rồi mới tính chuyện tâm lý |
| Cần giúp ngay, không chờ hẹn | Đã làm đau người khác; có người trong nhà đang bị đe doạ; có ý nghĩ tự làm hại bản thân | Bảo đảm an toàn: rời đi, gọi 113 nếu có bạo lực, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế; không ở một mình |
Nhiều người đứng ở ranh giới giữa mức một và mức hai, và tự nói "chắc chưa tới mức đó". Một câu hỏi giúp phân định: người sống cùng bạn có đang dè chừng, đi nhẹ nói khẽ khi bạn về nhà không? Nếu có, chuyện đã vượt ra khỏi bạn, và đáng để đi gặp người có chuyên môn.
Những dấu hiệu cụ thể nên đi gặp chuyên gia
Chỉ cần một trong những điều dưới đây kéo dài hoặc lặp lại là đủ lý do. Không cần đợi có đủ cả.
- Cơn giận làm đau người hoặc đập phá. Ném đồ, đấm tường, đạp cửa, xô đẩy, đánh người, dù chỉ một lần.
- Mất kiểm soát lặp lại dù đã cố. Bạn đã thử nhiều cách trong nhiều tuần, đã hứa, nhưng cơn nổ vẫn quay lại với cùng một kiểu.
- Sau cơn giận, bạn không nhớ rõ mình đã nói gì, làm gì. Hoặc người nhà kể lại mà bạn thấy như nghe chuyện của người khác.
- Những cơn hoảng quay lại. Tim đập dồn, khó thở, run, cảm giác sắp có chuyện khủng khiếp, xảy ra nhiều lần, có khi không rõ lý do, và bạn bắt đầu tránh những nơi từng xảy ra cơn đó.
- Lo âu ảnh hưởng ăn ngủ nhiều tuần. Ăn không thấy ngon, nằm trằn trọc, đầu không dừng nghĩ, làm việc sai sót, kéo dài vài tuần trở lên.
- Bạn dùng rượu bia hay việc gì khác để không phải cảm thấy. Uống mỗi tối cho quên, làm việc tới kiệt sức để khỏi phải về nhà.
- Người thân đã nói với bạn nhiều lần. Khi nhiều người khác nhau cùng nói "dạo này anh khác lắm", đó là thông tin đáng nghe.
Những dấu hiệu trên không phải là nhãn bệnh và bài này không chẩn đoán gì cả. Chỉ người có chuyên môn, sau khi nghe bạn kể kỹ, mới nói được chuyện gì đang xảy ra và nên làm gì tiếp theo.
Nếu nhận ra mình ở mức cần gặp chuyên gia: làm gì trong tuần này
Biết là cần đi nhưng không biết bắt đầu từ đâu là chỗ nhiều người dừng lại. Dưới đây là năm bước nhỏ.
- Nói với một người tin cậy. Không cần kể hết, chỉ cần: "Em nghĩ em cần gặp người có chuyên môn về chuyện nóng giận. Em nói với anh để có người biết." Có một người biết làm bạn khó lùi lại hơn.
- Ghi lại vài lần gần nhất. Lúc nào, ở đâu, chuyện gì châm ngòi, bạn đã làm gì, sau đó ra sao. Năm dòng mỗi lần là đủ, mang theo khi đi gặp.
- Tìm nơi tham vấn. Có thể hỏi cơ sở y tế gần nhà xem có phòng tham vấn tâm lý không, hỏi bác sĩ gia đình, hỏi bộ phận nhân sự ở công ty xem có chương trình hỗ trợ. Hỏi rõ chi phí, thời lượng một buổi, cách giữ bí mật.
- Đặt lịch, rồi báo cho người tin cậy là đã đặt. Đặt lịch là bước khó nhất; xong bước này, phần còn lại dễ hơn nhiều.
- Trong lúc chờ, giữ an toàn cho người nhà. Thoả thuận với vợ, chồng: "Khi anh bắt đầu to tiếng, em cứ nói một chữ dừng, anh sẽ ra ngoài hai mươi phút rồi mới về." Và giữ lời.
Nếu chính bạn là người vừa lỡ tay với người nhà, hãy dừng lại ngay, rời khỏi chỗ đó, và đừng tìm cách giải thích hay đổ lỗi cho người kia. Người bị đau có quyền giữ khoảng cách và tìm sự bảo vệ. Việc của bạn là đi gặp chuyên gia, không phải xin họ tha thứ ngay trong đêm.
Những nỗi ngại làm người ta chần chừ, và điều nên biết
"Đi gặp chuyên gia là thừa nhận mình có bệnh." Gặp chuyên gia tâm lý không có nghĩa là bị gắn nhãn gì. Nhiều người đi vì muốn hiểu mình, muốn giữ gia đình, muốn làm cha mẹ tốt hơn. Bạn đi khám răng khi đau răng mà không ai nghĩ bạn yếu đuối.
"Người ta sẽ biết chuyện nhà mình." Chuyên gia có nguyên tắc giữ bí mật những gì bạn kể, trừ một số trường hợp liên quan tới an toàn tính mạng. Bạn có thể hỏi rõ điều này ngay từ buổi đầu.
"Mình tự sửa được, chỉ cần cố thêm." Nếu bạn đã cố nhiều tháng mà cơn giận vẫn quay lại cùng một kiểu, cố thêm theo cùng một cách khó cho kết quả khác. Có người đi cùng giúp bạn nhìn thấy những chỗ mình không tự thấy.
"Con cái, bố mẹ sẽ nghĩ gì." Nhiều người sợ con biết bố mẹ đi gặp chuyên gia thì mất uy. Thực ra, con nhìn thấy bố mẹ nhận ra chỗ chưa ổn của mình và đi tìm cách sửa là một bài học quý hơn mọi lời dạy. Bạn không cần kể chi tiết với con, chỉ cần con thấy nhà dần bớt to tiếng.
"Tốn kém và mất thời gian." Đúng là cần thời gian và chi phí. Nhưng hãy so với cái giá của một lần lỡ tay, một mối quan hệ đổ vỡ, một đứa con lớn lên trong sợ hãi. Hỏi kỹ chi phí trước để chọn chỗ hợp với mình.
Đoạn an toàn: khi có ý nghĩ tự làm hại hoặc có người đang bị đe doạ
Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Không cần đợi tới buổi hẹn với chuyên gia, không cần chắc chắn mình "đủ nặng" mới được nói. Nói ra là bước đúng.
Nếu trong nhà đang có bạo lực, người bị hại cần được an toàn trước: rời khỏi nhà, sang chỗ người thân hay hàng xóm tin cậy, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường. Không ai phải nhịn để giữ êm cửa nhà. Nếu có trẻ em dưới mười sáu tuổi bị ảnh hưởng, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Sau khi cơn nguy hiểm đã qua, đừng coi như chưa có gì xảy ra. Báo cho một người thân biết chuyện, hẹn gặp chuyên gia sớm, và cất những vật có thể gây nguy hiểm ra khỏi tầm tay trong những ngày đầu. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào thì cơn giận cần đến chuyên gia tâm lý?
Khi cơn giận làm bạn đập phá, làm đau người khác hoặc chính mình, khi mất kiểm soát lặp lại dù đã cố nhiều tuần, hoặc khi người nhà bắt đầu sợ bạn. Lúc đó các mẹo tự giữ mình không còn đủ, cần người có chuyên môn đi cùng.
Cơn hoảng lặp lại có nên đi khám không?
Nên. Lần đầu có đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh thì đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu đã khám mà cơn hoảng vẫn quay lại nhiều lần, hãy gặp chuyên gia tâm lý.
Lo âu kéo dài bao lâu thì nên đi gặp chuyên gia?
Nếu lo âu làm bạn mất ăn mất ngủ, khó làm việc, kéo dài vài tuần trở lên mà không đỡ dù đã nghỉ ngơi, đó là lúc nên đặt lịch. Không cần đợi tới khi không chịu nổi mới đi.
Lỡ tay đánh người thân thì phải làm gì?
Dừng lại, rời khỏi chỗ đó, không đổ lỗi cho người kia. Người bị đau cần được an toàn và có quyền giữ khoảng cách. Việc của bạn là đi gặp chuyên gia tâm lý sớm nhất có thể để không lặp lại.
Gặp chuyên gia tâm lý có bị lộ chuyện ra ngoài không?
Chuyên gia có nguyên tắc giữ bí mật những gì bạn kể, trừ một số trường hợp liên quan tới an toàn tính mạng. Bạn có thể hỏi rõ về chuyện này ngay ở buổi đầu tiên trước khi kể.
Có ý nghĩ tự làm hại bản thân thì nên làm gì ngay?
Hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình lúc đó. Không cần chờ tới buổi hẹn với chuyên gia.