Năm phút cuối trước khi lên thuyết trình không còn để sửa bài, mà để đưa cơ thể về nhịp nói. Đứng tách khỏi người khác, uống một ngụm nước ấm, thở ra chậm và dài vài nhịp, thả lỏng hàm và vai, rồi nói khẽ câu mở đầu hai lần. Khi bước lên, dừng hai giây, nhìn một gương mặt thân thiện rồi mới nói câu đầu tiên.
Bài này không bàn cách soạn bài, cách đứng hay cách làm trang trình chiếu; những thứ đó bạn đã chuẩn bị xong. Nó chỉ nói về đoạn ngắn nhất và khó chịu nhất: năm phút chờ gọi tên, ba mươi giây đầu trên bục, và lúc lỡ quên chữ giữa chừng.
Chuyện gì đang xảy ra trong năm phút ấy
Chị E đứng ở hành lang phía sau hội trường. Người trình bày trước còn hai trang nữa. Chị nghe tiếng vỗ tay lác đác, nghe giọng người dẫn chương trình, và cảm thấy tim đập lên tận cổ. Miệng khô. Câu mở đầu mà chị đã nói trôi chảy ba mươi lần ở nhà bỗng nhiên không nhớ chữ thứ ba là gì.
Đây là đỉnh của cơn hồi hộp, và nó thường cao hơn hẳn so với lúc đã nói được vài phút. Lý do khá đơn giản: cơ thể đang sẵn sàng làm một việc lớn nhưng chưa được làm, nên năng lượng dồn lại không có chỗ đi. Thêm vào đó là việc phải đứng yên, im lặng, nghe người khác nói, trong khi đầu óc thì chạy trước tới cảnh hàng trăm cặp mắt nhìn mình.
Biết điều này giúp ích một cách bất ngờ: khi thấy tim đập mạnh nhất, bạn có thể tự nhủ rằng đây là lúc khó nhất rồi, chỉ còn đi xuống. Phần lớn người thuyết trình nhận ra cơn run dịu đi rõ sau chừng hai phút đầu, khi câu chữ đã chạy và mắt đã quen với khán phòng. Năm phút ở hành lang là để đi qua đỉnh ấy mà không đánh rơi giọng.
Nhận ra cơn run đang lên từ trước khi tới hành lang
Cơn run năm phút cuối thường không bắt đầu ở hành lang. Nó nhen từ sáng: bạn ăn sáng không vô, kiểm tra tệp trình chiếu lần thứ tư, hỏi người tổ chức lần thứ ba xem máy chiếu có cắm được máy mình không. Tới trưa thì hay cáu với người bên cạnh vì những chuyện không liên quan. Đó là dấu hiệu cơ thể đã vào trạng thái chờ chiến từ nhiều tiếng trước.
Khi thấy những dấu hiệu đó, đừng cố làm thêm việc chuẩn bị nữa. Ăn một bữa nhẹ đúng giờ, dù không thấy đói. Đi bộ mười phút quanh toà nhà sau bữa trưa. Kiểm tra máy móc đúng một lần, khi tới nơi, cùng người kỹ thuật, rồi thôi. Nhờ ai đó trong nhóm giữ bản sao tệp để bạn khỏi phải nghĩ tới tình huống máy hỏng.
Một chi tiết người thuyết trình nhiều hay để ý: nếu đến hội trường quá sớm và ngồi suốt hai tiếng nghe các phần trước, tới lượt mình thì người đã mỏi mà cơn lo lại đầy. Nếu được, ngồi nghe một phần, rồi ra ngoài đi lại, quay vào trước lượt mình chừng mười lăm phút.
Từng phút ở hành lang
Phút thứ năm: rời khỏi chỗ đông người. Hậu trường thường có người chạy qua chạy lại, có người hỏi "slide của anh số mấy". Báo người điều phối chỗ mình đứng, rồi đi ra đầu hành lang hoặc góc tường. Không cần ra xa, chỉ cần đủ yên để nghe được hơi thở của mình.
Phút thứ tư: nước ấm và thả hàm. Uống một hai ngụm nước ấm hoặc nước thường, đừng uống nước đá vì cổ họng co lại. Há miệng thật rộng như ngáp rồi khép lại, làm ba lần. Lắc nhẹ cằm qua lại. Hàm và lưỡi thả lỏng thì giọng ra tròn hơn.
Phút thứ ba: thở cho giọng. Đứng thẳng, một tay đặt lên bụng dưới rốn. Hít nhẹ qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng thành một tiếng "sss" nhỏ, kéo dài tới tám. Tiếng "sss" giúp hơi ra đều, như khi nói một câu dài. Làm sáu nhịp. Chóng mặt hay tê tay thì dừng ngay, thở bình thường.
Phút thứ hai: nói khẽ câu mở đầu. Không phải đọc lại cả bài, chỉ câu đầu và câu thứ hai, nói thành tiếng nhỏ, chậm hơn mức bạn nghĩ là cần. Đó là hai câu khó nhất; qua được thì phần sau tự nối vào.
Phút cuối: hạ vai và chọn một gương mặt. Kéo vai lên sát tai, giữ ba giây, thả rơi xuống. Khi bước ra, tìm trong khán phòng một người có vẻ dễ chịu, thường là người đang gật đầu hay mỉm cười, và định sẵn rằng câu đầu tiên mình sẽ nói với người ấy.
Câu nói và câu tự nhủ trong năm phút cuối
Câu nói đúng lúc có thể đỡ cho bạn một phần cơn run. Vài câu dưới đây dùng được ở hậu trường, trên bục và khi nhắn người thân.
- Nói với người điều phối: "Em đứng ở cuối hành lang nhé, tới lượt anh vẫy em một cái là em vào liền."
- Tự nhủ khi tim đập mạnh nhất: "Đây là đỉnh rồi. Nói xong câu đầu là nó xuống."
- Tự nhủ khi sợ bị đánh giá: "Họ tới để nghe nội dung, không phải để soi mình run hay không."
- Nhắn đồng nghiệp ngồi dưới: "Chị ngồi hàng giữa giúp em nhé, em nhìn chị lúc mở đầu."
- Câu nói trên bục khi cần một nhịp thở: "Trước khi vào phần chính, mời mọi người nhìn con số này một chút."
Câu cuối là một mẹo người nói lâu năm hay dùng: tạo ra vài giây mà khán giả nhìn vào màn hình chứ không nhìn bạn. Trong vài giây đó, bạn thở ra một hơi và tìm lại nhịp.
Ba mươi giây đầu trên bục
Bước lên với nhịp chậm hơn bình thường một chút. Đặt tài liệu hoặc điều khiển xuống, đứng vững trên hai chân, nhìn khán phòng. Đếm thầm tới hai rồi mới nói. Hai giây này với bạn dài như một phút, nhưng với khán giả nó là dấu hiệu của một người điềm tĩnh.
Câu đầu tiên nói chậm, nói với một gương mặt đã chọn. Đừng mở đầu bằng xin lỗi kiểu "em hơi run, mọi người thông cảm". Câu ấy kéo sự chú ý của mọi người về cơn run thay vì về nội dung, và cũng nhắc chính bạn rằng mình đang run. Nếu cần nói gì đó cho nhẹ, nói một câu thật về chủ đề: "Hôm nay em xin kể về một việc nhóm em làm sai, rồi sửa được."
Nếu giọng run ở hai câu đầu, cứ để nó run và nói tiếp. Khán giả nghe thấy ít hơn bạn tưởng rất nhiều. Sau chừng một hai phút, khi câu chữ chạy, hơi thở sẽ tự xuống thấp hơn và giọng vững lại.
Những việc ở hậu trường làm cơn run to thêm
Phần nhiều là phản xạ tự nhiên khi lo. Nhận ra chúng giúp bạn chọn khác đi.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Sửa trang trình chiếu tới phút chót | Khoá bài từ tối hôm trước, năm phút cuối không chạm vào |
| Đọc lại cả bài trong đầu thật nhanh | Chỉ nói khẽ câu một và câu hai |
| Đứng nghe người trước nói và so sánh | Đứng xa một chút, nghe hơi thở của mình |
| Uống nước đá cho bớt nóng | Uống nước ấm hoặc nước thường từng ngụm nhỏ |
| Nín thở, gồng vai cho tay đỡ run | Thở ra dài, kéo vai lên rồi thả rơi |
| Mở đầu bằng câu xin lỗi vì run | Mở đầu bằng một câu thật về nội dung |
Thêm một việc không cần làm: uống rượu bia trước giờ nói cho "mạnh dạn". Nó có thể làm bạn bớt run trong chốc lát nhưng làm lời nói chậm, dễ quên ý, và nhiều người thấy hối hận vì nói những câu không định nói.
Lỡ quên chữ giữa chừng thì đỡ thế nào
Quên một câu, một con số giữa chừng là chuyện xảy ra với cả người nói nhiều năm. Điều làm nó thành tai nạn không phải là quên, mà là hoảng sau khi quên: mắt đảo, xin lỗi liên tục, lật tài liệu loạn xạ. Khán giả thì thường không biết bạn đã quên, nếu bạn không nói ra.
Khi thấy đầu trống, dừng lại, uống một ngụm nước, nhìn xuống ghi chú. Nếu cần thêm giây, nói một câu nối: "Để em nhắc lại ý vừa rồi cho rõ." rồi nhắc gọn câu trước. Thường khi nói lại câu vừa xong, câu tiếp theo tự hiện ra vì nó nối liền trong trí nhớ. Nếu vẫn không nhớ, bỏ qua ý đó, chuyển sang ý kế tiếp; phần bị bỏ bạn có thể bổ sung lúc trả lời câu hỏi.
Sau buổi nói, đừng tua lại đúng mỗi đoạn bị quên. Ghi một dòng về điều làm được, một dòng về điều sẽ chỉnh lần sau. Nhiều người nhận ra rằng chỗ mình tưởng là thảm hoạ thì không ai nhắc tới, còn chỗ mình không để ý lại được người nghe nhớ lâu.
Khi nào cơn sợ trước giờ nói cần người có chuyên môn
Hồi hộp trước khi lên nói là chuyện thường, kể cả với người đứng lớp hay làm quản lý lâu năm. Nên tìm thêm hỗ trợ khi bạn né tránh mọi dịp phải nói trước người khác dù công việc rất cần, có cơn hoảng làm phải bỏ dở buổi trình bày, hoặc lo trước cả tuần tới mất ăn mất ngủ. Lúc đó gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý giúp bạn có người cùng tập và tìm nguyên nhân.
Nếu ở hậu trường bạn thấy đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh và đây là lần đầu bị như vậy, hãy báo người điều phối, ngồi xuống và đi khám để loại trừ bệnh; đau dữ dội, vã mồ hôi hay khó thở nặng thì gọi 115. Một buổi nói có thể dời, sức khoẻ thì không.
Cũng nên để ý nếu bạn bắt đầu cần rượu bia hay thứ gì đó mới dám bước lên nói, hoặc sau mỗi buổi trình bày lại mất ngủ mấy đêm vì tua lại từng câu. Đó là lúc nỗi sợ đang lấy của bạn nhiều hơn mức một buổi nói đáng phải lấy. Nếu muốn có người cùng nhìn lại nỗi sợ này, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Năm phút trước khi thuyết trình có nên đọc lại bài không?
Không nên đọc lại cả bài, vì đầu óc lúc đó đang hồi hộp cao và dễ thấy như mình quên hết. Chỉ nói khẽ câu mở đầu và câu thứ hai. Phần còn lại sẽ tự nối vào khi bạn bắt đầu nói.
Giọng run lúc mở đầu thì có nên xin lỗi khán giả không?
Không cần. Xin lỗi vì run kéo sự chú ý của mọi người về cơn run thay vì nội dung. Cứ để giọng run vài câu đầu và nói tiếp, sau một hai phút giọng thường vững lại.
Uống nước gì trước khi lên nói thì tốt?
Nước ấm hoặc nước thường, uống từng ngụm nhỏ. Tránh nước đá vì làm cổ họng co lại, tránh thêm cà phê vì làm tim nhanh và tay run hơn. Để sẵn một cốc nước trên bục cũng giúp bạn có cớ dừng lại thở.
Quên ý giữa chừng thì xử lý thế nào?
Dừng lại, uống một ngụm nước, nhìn ghi chú. Nếu cần thêm thời gian, nói một câu nối và nhắc gọn ý vừa rồi, câu tiếp theo thường tự hiện ra. Nếu vẫn không nhớ, chuyển sang ý kế tiếp và bổ sung sau.
Có cách nào để bớt nhìn thấy khán giả đang đánh giá mình?
Chọn sẵn một hai gương mặt thân thiện trong khán phòng và nói với họ trước. Khi đã quen, mở rộng ánh mắt sang các phía khác. Phần lớn khán giả đang nghĩ về nội dung và việc của chính họ, ít ai soi từng cử chỉ của bạn.
Khi nào nỗi sợ nói trước đám đông cần gặp chuyên gia?
Khi bạn né tránh mọi dịp phải nói dù công việc rất cần, có cơn hoảng làm bỏ dở buổi trình bày, hoặc lo cả tuần tới mất ăn mất ngủ. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đau ngực, khó thở lần đầu thì đi khám hoặc gọi 115.