Người nóng tính có đổi được, nhưng cái đổi được không phải là việc mình dễ nóng, mà là điều mình làm trong mười giây sau khi nóng: nói câu gì, đứng ở đâu, có rời đi không, có quay lại nói chuyện không. Tốc độ cơn nóng phần nhiều là cách cơ thể mình phản ứng, khó đổi hẳn; còn lời nói và hành động sau đó là thói quen, và thói quen thì tập lại được. Nhiều người sau vài tháng tập vẫn nóng nhanh như cũ, nhưng ít khi nói câu phải hối hận.
Bài này dành cho người đã nghe "tính anh nóng quá" nhiều lần, đã tự hứa nhiều lần, và bắt đầu nghi ngờ mình có đổi được không. Phần dưới đi qua một trường hợp cụ thể, ranh giới giữa phần đổi được và phần nên chấp nhận, bốn việc làm trong ba tháng, những ngộ nhận hay gặp về người nóng tính, cách người nhà giúp mà không thành giám sát, và lúc nào cần gặp chuyên gia.
Anh N và câu nói của con gái
Anh N, bốn mươi tám tuổi, thợ sửa xe, nóng tính từ hồi trẻ. Khách trả giá dai, anh gắt. Vợ nhắc chuyện tiền điện, anh quát. Con trai làm rơi cờ lê, anh chửi. Xong mỗi trận anh lại hối hận, mua đồ ăn về làm lành, rồi tuần sau lại y như cũ. Anh vẫn nói: "Tính bố thế rồi, sửa sao được."
Một tối Tết, con gái lớn đi học xa về, nghe anh quát em vì chuyện cái quạt, đã nói nhỏ với mẹ một câu mà anh nghe được: "Bố cứ thế này, con chẳng muốn về nhà." Câu đó làm anh mất ngủ cả đêm. Sáng hôm sau, anh ra công viên đầu phố từ lúc trời còn mờ, ngồi ghế đá với người bạn thân hàng xóm. Anh hỏi bạn, giọng nhỏ hơn mọi khi: "Ông bảo, người nóng như mình có đổi được không?"
Người bạn không trả lời có hay không. Anh ấy hỏi lại: "Thế ông muốn đổi cái gì? Muốn không bao giờ nóng nữa, hay muốn không quát con nữa?" Câu hỏi đó là điểm bắt đầu. Muốn không bao giờ nóng là đặt mục tiêu không làm được, rồi thất bại, rồi lại tin mình không sửa được. Muốn không quát con là mục tiêu cụ thể, đo được, tập được.
Phần đổi được và phần nên chấp nhận
Tốc độ nóng: khó đổi hẳn. Có người cơn giận lên chậm, có người lên như đánh diêm. Cái này phần nhiều là cơ thể, khó đổi trong vài tháng. Chấp nhận nó giúp bạn bớt tự trách và tập trung vào việc làm được.
Mười giây sau khi nóng: đổi được. Đặt đồ trong tay xuống, ngậm miệng lại, lùi ra một bước, thở ra dài. Đây là chuỗi động tác, và động tác thì tập lại được như tập một cú đánh bóng hay một cách lái xe.
Câu nói ra: đổi được. Câu chửi, câu quát là thói quen ngôn ngữ, thường học từ nhỏ. Thay bằng một câu tạm đã chuẩn bị sẵn, nói nhiều lần, nó sẽ thành phản xạ mới.
Những thứ châm ngòi: giảm được. Đói, mệt, thiếu ngủ, rượu bia, những chuyện treo lâu chưa nói. Không xoá hết được, nhưng giảm được thì cơn nóng đến ít lần hơn.
Việc sửa sau khi lỡ: đổi được. Xin lỗi thật, không kèm "tại", và sửa chỗ hỏng. Người nóng tính mà biết sửa sau mỗi lần lỡ vẫn giữ được người thân; người nóng tính mà không bao giờ sửa thì dần mất họ.
Đổi từ đâu: bốn việc trong ba tháng
Không cần đổi mọi thứ cùng lúc. Anh N chọn bốn việc, làm lần lượt, mỗi việc tập vài tuần rồi mới thêm việc kế tiếp:
- Tuần một tới ba: chọn một người, một chỗ. Anh N chọn "không quát con ở nhà". Không phải không bao giờ nóng ở tiệm, chỉ là ở nhà với con. Mục tiêu hẹp thì dễ nhớ, dễ thấy mình làm được.
- Tuần hai tới năm: tập chuỗi mười giây. Khi nóng: đặt đồ xuống, ngậm miệng, lùi một bước, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh, hít nhẹ qua mũi, vài lượt; thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường. Rồi nói câu tạm: "Bố đang nóng, bố ra ngoài một lát rồi bố con mình nói."
- Tuần bốn tới tám: gỡ ngòi lớn. Anh N nhận ra mình quát con nhiều nhất lúc tối về khi chưa ăn, và những hôm có uống vài lon bia ở tiệm. Anh ăn trước khi về, và bỏ bia những hôm phải kèm con học.
- Suốt ba tháng: sửa sau mỗi lần lỡ. Lỡ quát thì trong ngày phải xin lỗi con, ngắn và thật: "Lúc nãy bố quát con là bố sai. Con làm rơi đồ thì nhặt lên là xong, không đáng để bố to tiếng."
Ba tháng sau, anh N không thành người khác. Anh vẫn nóng nhanh, vẫn có hôm lỡ. Nhưng số lần quát con giảm hẳn, và lần nào lỡ cũng có lời xin lỗi. Con trai anh, theo lời vợ anh kể, đã bắt đầu dám nói chuyện với bố lúc ăn cơm.
Tuần thứ sáu, anh lại nổ: làm gì khi tập rồi vẫn lỡ
Tới tuần thứ sáu, một buổi tối mưa, khách bắt sửa lại chiếc xe đã sửa, con trai về khoe bài kiểm tra thấp điểm đúng lúc anh vừa bước vào nhà. Anh quát to, đập tay xuống bàn. Lúc tỉnh lại, anh nghĩ ngay: "Thấy chưa, tính mình không sửa được." Đây là lúc nhiều người bỏ cuộc, và cũng là lúc quan trọng nhất của cả ba tháng.
Một lần lỡ không xoá sáu tuần tập. Nó chỉ cho biết hôm đó có quá nhiều ngòi chồng lên nhau: mệt, bực khách, đói, và một chuyện của con chạm đúng nỗi lo của bố. Thay vì tự kết luận mình hỏng, anh N làm ba việc. Một, xin lỗi con ngay tối đó: "Bố quát con không phải vì điểm, mà vì bố đang bực chuyện ở tiệm. Bố sai. Mai bố con mình xem bài cùng nhau." Hai, ghi lại vào sổ những ngòi của hôm đó. Ba, thêm một việc vào kế hoạch: những tối bực khách, anh ngồi lại tiệm mười phút uống nước rồi mới về.
Người tập bớt nóng tính nào cũng có những ngày như vậy. Điều phân biệt người đổi được với người không đổi được không phải là chưa bao giờ lỡ, mà là sau mỗi lần lỡ có quay lại tập tiếp hay không. Tự nhủ "Lỡ một lần, sửa một lần, rồi tập tiếp" giúp nhiều người hơn là tự mắng mình.
Những ngộ nhận về người nóng tính
Một số câu nói quen thuộc khiến người nóng tính tin mình không đổi được, hoặc tin rằng mình không cần đổi:
- "Nóng tính nhưng tốt bụng, nói xong là quên." Người nói quên, người nghe thì nhớ. Con cái nhớ rất lâu những câu bố mẹ quát.
- "Tính thẳng, có sao nói vậy." Thẳng là nói đúng sự việc. Quát, chửi, nói lời làm nhục là chuyện khác, không phải thẳng.
- "Tại người khác chọc mình trước." Người khác có thể sai thật, nhưng câu mình nói ra vẫn là của mình. Chọn phản ứng là phần duy nhất mình nắm được.
- "Xả ra cho nhẹ, nén vào mới hại." Nén cũng hại, nhưng xả bằng cách la hét, đập đồ làm cơ thể quen đường, lần sau càng dễ xả to hơn. Có cách thứ ba: dừng lúc nóng và nói lại lúc nguội.
- "Già rồi, đổi sao được." Tuổi nào cũng tập được thói quen mới. Người lớn tuổi đổi chậm hơn một chút, nhưng có lợi thế là đã thấy rõ cái giá của cơn nóng.
Nhận ra mình đang dùng câu nào trong số đó để trì hoãn là một bước nhỏ nhưng quan trọng. Anh N nhận ra mình dùng câu đầu tiên suốt hai mươi năm.
Người nhà giúp thế nào mà không thành giám sát
Người thân thường muốn giúp, nhưng cách giúp dễ thành áp lực: nhắc liên tục "lại nóng rồi đấy", đếm số lần, kể với họ hàng. Người đang tập đổi mà bị nhắc kiểu đó thường càng nóng hơn. Cách giúp có ích hơn là thoả thuận từ trước một câu nhắc nhẹ, chỉ dùng khi cần. Vợ anh N và anh thống nhất câu: "Anh ơi, mười giây." Nghe câu đó, anh biết mình đang đi quá đà, và đó là lời nhắc anh đã đồng ý từ trước, nên không thấy bị bắt lỗi.
Người nhà cũng có thể giúp bằng cách nhìn thấy những lần anh làm được. Một câu như "hôm nay con làm đổ nước mà anh không quát, em thấy rồi" có sức nặng hơn nhiều lời nhắc. Người đang tập thói quen mới cần biết mình đang đi đúng.
Nhưng người nhà không phải là người chịu trách nhiệm cho cơn nóng của ai. Nếu cơn nóng đã thành đập phá, đe doạ hay ra tay, người nhà không cần nhịn để giúp người kia đổi. An toàn của họ đi trước: rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường khi bị đe doạ, đánh.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Nếu bạn đã tập nhiều tuần mà cơn nóng vẫn đến gần như mỗi ngày, vẫn thường xuyên nói những câu làm nhục người khác; nếu cơn nóng đã làm bạn đập đồ, làm đau người hay làm đau chính mình; nếu người thân bắt đầu sợ, con cái né mặt; hoặc nếu bạn thường phải uống rượu bia mới thấy dịu, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Gặp chuyên gia không phải là thừa nhận mình hỏng, mà là chọn đường nhanh hơn, có người cùng nhìn ra những ngòi mình không tự thấy.
Nếu bạn đã lỡ tay với ai, hãy dừng ngay, rời khỏi chỗ đó, và tìm chuyên gia sớm, không đợi lần sau. Nếu trong cơn nóng bạn thấy đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh, nhất là lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Người nóng tính có thay đổi được không?
Đổi được phần quan trọng nhất: lời nói và hành động sau khi nóng. Tốc độ cơn nóng thì khó đổi hẳn, nhưng nhiều người sau vài tháng tập vẫn nóng nhanh mà ít khi nói câu phải hối hận. Mục tiêu nên là không quát, không đập, chứ không phải không bao giờ nóng.
Nóng tính có phải do bẩm sinh không?
Mỗi người có tốc độ phản ứng khác nhau, một phần là cơ thể. Nhưng cách mình nói và làm khi nóng phần lớn là thói quen học được từ nhỏ và từ những người xung quanh. Thói quen thì tập lại được, ở tuổi nào cũng vậy.
Bắt đầu sửa tính nóng từ đâu là dễ nhất?
Chọn một người và một chỗ cụ thể, như không quát con ở nhà, rồi tập chuỗi mười giây: đặt đồ xuống, ngậm miệng, lùi một bước, thở ra dài, nói câu tạm. Mục tiêu hẹp giúp bạn thấy mình làm được, rồi mới mở rộng.
Đã hứa sửa nhiều lần mà vẫn nóng thì sao?
Thường là vì lời hứa quá rộng, như "từ nay không nóng nữa". Hãy đổi sang việc cụ thể, đo được, và chấp nhận có hôm lỡ. Quan trọng là lần nào lỡ cũng xin lỗi và sửa. Nếu nhiều tuần vẫn không đỡ, hãy gặp chuyên gia tâm lý.
Người nhà nên làm gì khi mình đang tập bớt nóng tính?
Thoả thuận trước một câu nhắc nhẹ, chỉ dùng khi cần, và ghi nhận những lần bạn làm được. Người nhà không nên phải nhịn mọi thứ để giúp bạn đổi; nếu bị đe doạ hay bị đánh, họ cần rời đi và gọi 113.
Uống rượu có làm người nóng tính dễ nổi giận hơn không?
Với nhiều người là có, vì rượu bia làm cái phanh bên trong yếu đi, lời nói dễ quá đà. Nếu bạn thấy những lần nóng nhất thường đi sau vài ly, bỏ rượu bia những hôm phải ở cạnh con cái hay bàn chuyện khó là một bước đáng làm.