Muốn tranh cãi mà không mất bình tĩnh, bạn cần làm ba việc theo đúng thứ tự: nhận ra mình đã nóng sẵn trước khi ngồi xuống, giữ nhịp thở và nhịp nói chậm lại ngay khi thấy mặt bắt đầu nóng, và có sẵn một câu xin dừng để dùng khi cơn nóng lên quá nửa. Phần lớn những cuộc tranh cãi hỏng không hỏng ở nội dung, mà hỏng ở phút thứ ba, thứ tư, khi một người bắt đầu nói nhanh hơn, to hơn, và câu nói chuyển từ chuyện đang bàn sang con người đang ngồi đối diện.
Bất đồng là chuyện bình thường giữa người thân, đồng nghiệp, bạn bè. Giận cũng bình thường. Việc cần làm không phải là đè cơn giận xuống cho bằng được, mà là đừng để nó cầm lái cái miệng mình. Phần dưới đi theo thời gian: trước khi nói, trong vài phút đầu, những câu giữ nhịp, bảng làm dở và làm được, rồi tới lúc khép lại và sửa gốc.
Vì sao giữa cuộc tranh cãi đầu óc như đóng cửa
Thử hình dung chị A hẹn em trai ra quán cà phê đầu ngõ để bàn chuyện chia tiền sửa mái nhà cho mẹ. Chị đã tính sẵn mỗi người góp bao nhiêu. Em trai nghe được hai câu thì ngắt lời: "Chị lúc nào cũng tự quyết rồi mới gọi em ra cho có." Chị A thấy mặt nóng bừng, tim đập nhanh, tay siết cái ly. Trong đầu chị bật ra ngay một câu cay hơn: chuyện năm ngoái em vay tiền mẹ chưa trả. Câu đó đã lên tới đầu lưỡi.
Khoảnh khắc ấy là lúc cơ thể chuyển sang chế độ chống trả. Máu dồn lên mặt, hơi thở ngắn lại, tai nghe kém đi, mắt chỉ nhìn thấy chỗ sai của người kia. Đầu óc lúc này giỏi tìm lời đáp trả nhưng rất kém trong việc nghe và cân nhắc. Ai từng trải qua đều biết cảm giác câu nói bật ra trước, nghĩ lại thì đã muộn.
Có mấy thứ làm cơn nóng to hơn mức đáng có. Đói bụng, nhất là cuộc nói chuyện rơi vào sáu giờ chiều, khiến cơn bực to gấp đôi buổi sáng. Thiếu ngủ đêm trước. Chuyện cũ chưa nói ra, nằm sẵn chờ một mồi lửa. Và chữ "lúc nào cũng" từ phía người kia, vì nó biến một chuyện thành cả con người mình. Biết những thứ này không làm chúng biến mất, nhưng giúp bạn hiểu vì sao hôm nay mình nóng nhanh thế, và bớt tin hoàn toàn vào cơn nóng ấy.
Trước khi ngồi xuống: biết mình đang nóng sẵn bao nhiêu
Nhiều cuộc tranh cãi đã thua từ trước khi bắt đầu, vì một bên mang theo cơn bực từ chỗ khác tới. Dành một phút tự hỏi mấy câu sau trước khi bàn chuyện khó.
- Mình đã ăn chưa, đã ngủ đủ chưa? Nếu chưa, ăn chút gì và uống ly nước trước. Dời cuộc nói chuyện sang sáng hôm sau cũng không mất gì.
- Có chuyện cũ nào đang chờ dịp bật ra không? Nếu có, tự nhủ trước: hôm nay chỉ bàn một chuyện, chuyện kia để lần khác, nói riêng.
- Cơ thể đang báo gì? Vai nhô lên, hàm nghiến, ngón tay gõ bàn, nói nhanh hơn bình thường. Đó là dấu hiệu mình đang ở mức nóng khá cao dù chưa nói gì.
- Mình muốn ra về với điều gì? Một con số chia tiền, một lịch phân công, hay chỉ cần người kia hiểu mình đang mệt. Biết đích đến thì ít bị kéo sang chuyện thắng thua.
- Mình định dừng ở đâu nếu căng? Chọn trước câu xin dừng, chẳng hạn "Em thấy mình đang nóng, cho em mười lăm phút rồi nói tiếp nhé."
Có người thấy hữu ích khi tự đặt cho mình một thang nóng từ 0 tới 10, chỉ để tự so trước và sau, không phải điểm đánh giá ai. Ngồi xuống mà đã thấy mình ở mức sáu, bảy thì đó là tín hiệu nên hẹn lại, chứ không phải tín hiệu mình kém.
Ba phút đầu khi mặt bắt đầu nóng
Lúc bạn nhận ra mặt nóng, tim nhanh, câu cay đã lên tới lưỡi, làm lần lượt mấy việc sau. Không cần ai biết bạn đang làm.
- Ngậm câu đầu tiên lại. Câu bật ra trong mười giây đầu gần như luôn là câu nặng nhất. Chỉ cần nuốt được câu này là đã đỡ một nửa.
- Thở ra trước, thở ra dài. Hít nhẹ qua mũi, đếm thầm tới bốn, rồi thở ra chậm qua miệng như đang thổi nguội một thìa canh, đếm tới sáu. Làm ba bốn lần. Không cần hít căng ngực. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Đặt tay xuống, buông cái ly. Bàn tay đang siết là cơ thể đang chuẩn bị chống trả. Đặt hai bàn tay úp lên đùi hoặc lên mặt bàn, để vai rơi xuống.
- Nói chậm lại một nửa. Người nóng thường nói nhanh dần. Cố ý nói chậm, hạ giọng xuống một chút, câu ngắn lại. Giọng chậm kéo luôn đầu óc chậm theo.
- Nhắc lại ý người kia trước khi đáp. Ví dụ "Em thấy chị quyết trước rồi mới hỏi em, đúng không?" Câu này mua thêm vài giây và cho người kia thấy mình đang nghe.
- Nếu cơn nóng vẫn lên, xin dừng. Nói một câu ngắn, hẹn giờ quay lại, đứng dậy đi vệ sinh, rửa tay nước mát, đi bộ vài vòng. Mười lăm tới hai mươi phút thường đủ để tim chậm lại.
Chị A trong ví dụ trên đã làm đúng như vậy: nuốt câu chuyện vay tiền, thở ra mấy hơi, rồi nói "Em nói chị tự quyết trước, ừ, chị có tính trước thật. Em muốn chia thế nào, em nói chị nghe." Cuộc nói chuyện không êm ngay, nhưng nó không trượt sang chuyện cũ.
Những câu giữ nhịp cho cả hai
Câu mẫu chỉ là gợi ý, nên đổi theo giọng mình và theo vai người đối diện. Điểm chung của chúng là ngắn, không đổ lỗi, và mở chỗ cho người kia.
- Khi thấy mình bắt đầu to tiếng: "Khoan, anh đang nói to quá, để anh nói lại cho chậm."
- Khi người kia ngắt lời liên tục: "Mình nói hết ý này đã nhé, rồi tới lượt bạn, mình nghe hết."
- Khi câu chuyện trượt sang chuyện cũ: "Chuyện đó để hôm khác, hôm nay mình chỉ bàn tiền sửa mái thôi."
- Khi chưa hiểu người kia muốn gì: "Con hỏi thật, mẹ muốn con làm khác điều gì? Mẹ nói cụ thể giúp con."
- Khi cần dừng: "Em đang nóng, nói tiếp em sẽ nói câu khó nghe. Cho em hai mươi phút, tám giờ mình nói tiếp."
- Tự nhủ trong đầu: "Mình đang nóng, nóng không có nghĩa là mình đúng."
Câu tự nhủ nghe đơn giản nhưng có tác dụng thật: nó tách cảm giác ra khỏi kết luận. Lúc nóng, đầu óc rất chắc chắn rằng người kia sai hoàn toàn. Nhắc mình rằng cảm giác chắc chắn ấy là do cơn nóng tạo ra giúp bạn nghe thêm được một câu.
Làm dở và làm được trong một cuộc tranh cãi
Cột giữa nói vì sao cách làm dở khiến cơn nóng to thêm, không chỉ ở người kia mà ở chính mình.
| Làm dở | Vì sao nóng thêm | Làm được |
|---|---|---|
| Nói "lúc nào cũng", "chẳng bao giờ" | Người kia phải cãi để giữ mình, mình phải cãi lại | Nói đúng một lần, một việc cụ thể |
| Cố nén, im lặng mặt lạnh tới khi nổ | Cơn nóng dồn lại, bật ra lúc không ngờ và to hơn | Nói sớm, nói nhỏ, hoặc xin dừng có hẹn |
| Đập bàn, đóng sầm cửa cho "xả" | Cơ thể quen với việc xả bằng động tác mạnh, lần sau còn mạnh hơn | Rời chỗ, rửa tay nước mát, đi bộ chậm |
| Uống vài ly cho bớt bực rồi nói tiếp | Rượu bia làm khó phanh lời hơn | Hẹn sang hôm sau khi tỉnh táo |
| Lôi người thứ ba vào: "ai cũng bảo thế" | Người kia thấy bị cả nhóm xử | Nói ý của mình, bằng tên mình |
| Cố nói câu cuối cho bằng được | Cuộc cãi kéo dài vô tận | Để người kia có câu cuối, mình giữ đích đến |
Một chi tiết hay bị bỏ qua: la hét hay đập đồ để "xả" không làm cơn giận vơi đi như nhiều người tưởng. Thường nó làm mình nóng thêm và làm người kia sợ. Thứ giúp cơn nóng hạ thật là thời gian, hơi thở chậm và cử động nhẹ như đi bộ.
Sau cuộc cãi: khép lại và sửa gốc
Khi cả hai đã nguội, thường là sau vài giờ hoặc sáng hôm sau, nên quay lại khép chuyện, đừng để nó lơ lửng. Không cần một buổi nói chuyện dài. Một câu mở như "Hôm qua chị nói hơi gắt, chị xin lỗi phần đó. Chuyện tiền sửa mái, mình chốt lại nhé." đủ để hai bên đi tiếp. Xin lỗi phần mình làm quá, không kèm chữ "nhưng".
Sau đó tự hỏi vài câu để sửa gốc. Lần này mình nóng lên ở câu nào? Lúc đó mình đói, mệt hay bị chạm vào chuyện cũ? Có điều gì mình cần nói ra từ lâu mà chưa nói? Ghi vào sổ hai ba dòng, không cần nhiều. Sau vài lần, nhiều người nhận ra ngòi nổ của mình khá giống nhau: bị cho là vô tâm, bị nói là tự quyết, bị nhắc chuyện tiền.
Biết ngòi nổ thì lần sau có thể chuẩn bị. Chị A biết mình hay nóng khi bị nói là tự quyết, nên lần sau bàn chuyện chung chị gửi trước vài phương án để em chọn. Không phải để chiều em, mà để bỏ bớt một mồi lửa ra khỏi bàn.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Tự giữ bình tĩnh là việc làm được, nhưng có lúc cần thêm người giúp. Nếu cơn giận khi tranh cãi đã có lúc khiến bạn đập phá đồ đạc, xô đẩy hay làm đau người khác, hoặc bạn đã cố nhiều lần mà những trận cãi vẫn lặp lại theo đúng một kiểu, thì đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Nếu sau những lần cãi nhau bạn mất ngủ, ăn không vào, ảnh hưởng tới việc làm kéo dài nhiều tuần, cũng vậy.
Nếu chính bạn là người đã lỡ tay, hãy dừng, rời khỏi chỗ đó, và tìm người có chuyên môn. Nói thẳng điều này không phải để trách, mà vì đó là việc có ích nhất bạn làm được cho mình và cho người nhà. Còn nếu người kia là người đe doạ hay đánh bạn, an toàn của bạn đứng trước: rời đi, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường.
Khi tranh cãi, nếu bạn thấy đau ngực, khó thở hoặc tim đập rất nhanh lần đầu tiên, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh, đừng tự cho là do giận. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Đang tranh cãi mà thấy mình sắp nổ thì làm gì đầu tiên?
Ngậm câu đầu tiên lại và thở ra thật chậm vài hơi. Câu bật ra trong mười giây đầu thường là câu nặng nhất. Sau đó nói chậm lại, hoặc xin dừng mười lăm tới hai mươi phút và hẹn giờ quay lại.
Xin tạm dừng giữa lúc cãi nhau có phải là bỏ chạy không?
Không, nếu bạn nói rõ lý do và hẹn giờ quay lại. Bỏ chạy là đóng cửa đi mất và không bao giờ nhắc lại. Xin dừng có hẹn là bảo vệ cuộc nói chuyện khỏi những câu mình sẽ hối hận.
Có nên nén giận im lặng cho êm chuyện không?
Nén tới mức mặt lạnh, không nói gì thường chỉ dời cơn nổ sang lần sau, và lần sau to hơn. Tốt hơn là nói sớm, nói nhỏ, hoặc xin dừng có hẹn. Im lặng vài phút để thở thì khác, đó là nghỉ chứ không phải nén.
Vì sao chiều tối mình hay cãi nhau to hơn buổi sáng?
Cuối ngày người ta thường đói, mệt và đã gom đủ thứ bực từ chỗ làm. Cơn nóng vì thế bùng nhanh và to hơn. Nếu chuyện cần bàn không gấp, ăn chút gì trước hoặc dời sang sáng hôm sau sẽ dễ hơn nhiều.
Người kia cứ nói "lúc nào cũng" thì đáp sao cho khỏi nóng?
Đừng cãi chữ "lúc nào cũng", vì cãi vào đó là thành tranh cãi về con người. Kéo về một việc cụ thể, kiểu "Mình nói chuyện lần này thôi nhé, lần này mình đã làm gì khiến bạn bực?" Câu hỏi cụ thể làm cả hai chậm lại.
Thở chậm khi đang giận có an toàn với mọi người không?
Thở ra chậm, không nín thở và không hít căng thì thường an toàn. Nếu thấy chóng mặt, tê tay thì dừng và thở bình thường. Người có bệnh tim, phổi, hen hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập các kiểu nín thở.