Khi con làm vỡ đồ, mười giây đầu quyết định cả câu chuyện: bảo con đứng yên, kiểm tra an toàn, thở ra một hơi thật dài, rồi nói một câu không trách như "con có đau không, đứng yên để mẹ dọn mảnh nhé". Chuyện vì sao vỡ, đồ đó quý thế nào, để sau khi con đã an toàn và bạn đã dịu. Đồ vỡ thì đã vỡ, còn điều con nhớ về lúc đó thì vẫn đang được viết.
Phần dưới đi theo từng giây của một lần đổ vỡ trong nhà: tiếng choang, cái nóng mặt, câu "đã bảo rồi mà" chực bật ra, rồi cách dọn cùng con, cách phân biệt vô ý với cố ý, và cách sửa cái hỏng thật. Bài viết cho phía cha mẹ tự giữ mình.
Tiếng choang và mấy giây sau đó
Chị D đang nấu cơm thì nghe tiếng choang từ phòng khách. Chạy ra, chị thấy con gái sáu tuổi đứng sững, dưới chân là chiếc bình gốm bà ngoại cho, vỡ làm bốn mảnh. Bé ôm con gấu bông, mắt mở to nhìn mẹ. Chị D thấy một luồng nóng chạy từ ngực lên mặt. Trong đầu bật ra cùng lúc: "đã bảo bao nhiêu lần là đừng chạy trong nhà", "cái bình của bà", "lúc nào cũng thế".
Cơn giận lúc này đến rất nhanh vì nó trộn nhiều thứ: giật mình vì tiếng động lớn, tiếc món đồ, lo con bị đứt chân, và bực vì đã dặn trước. Những chữ "lúc nào cũng", "bao nhiêu lần" là dấu hiệu cơn giận đang kéo cả những lần trước vào lần này. Đứa trẻ đứng đó chỉ làm vỡ một chiếc bình, nhưng nếu không cẩn thận nó sẽ nhận cơn giận của mười lần.
Có một chi tiết nhiều cha mẹ để ý: con thường nhìn mặt mẹ trước khi khóc. Nếu mặt mẹ đanh lại, con khóc ré lên hoặc chối ngay "không phải con". Nếu mẹ hỏi "con có đau không", con thường oà khóc vì sợ và vì nhẹ nhõm, rồi tự nói "con xin lỗi". Mười giây đầu của bạn quyết định con sẽ đi theo lối nào.
Mười giây đầu và năm phút sau đó
Nhớ thứ tự bằng ba chữ: an toàn, thở, nói. Phần dọn và phần dạy đến sau.
- Ra lệnh đứng yên, giọng chắc mà không to. "Con đứng yên đó nhé, đừng bước." Mảnh vỡ thuỷ tinh, gốm rất dễ cứa chân trần. Câu này là câu an toàn, không phải câu mắng.
- Xem con có bị đứt tay chân không. Bế con ra khỏi khu vực vỡ nếu cần, đặt lên ghế hay sofa. Nếu có vết cắt, lo vết cắt trước tất cả.
- Thở ra một hơi thật dài. Đứng thẳng, hít vào qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như đang thổi nguội thìa canh, đếm tới sáu. Hai ba hơi là đủ để câu đầu tiên bạn nói ra không còn là câu "đã bảo rồi mà". Thấy chóng mặt thì dừng, thở bình thường lại.
- Nói câu đầu tiên không có chữ trách. "Con có đau chỗ nào không? Mẹ giật mình quá." Nói được cảm xúc của mình mà không đổ lên con.
- Dọn mảnh lớn trước, một mình. Mang dép, dùng chổi và hót rác, gói mảnh sắc vào giấy báo cũ hoặc hộp giấy trước khi bỏ thùng rác. Phần này người lớn làm.
- Rủ con cùng làm phần an toàn. Con có thể cầm hót rác, lấy khăn ướt lau vụn nhỏ dưới sự để ý của bạn. Con có việc để làm thì con đỡ sợ, và học rằng làm hỏng thì mình cùng sửa.
Vô ý, bất cẩn hay cố ý: ba chuyện khác nhau
Vô ý thật sự. Con đi ngang thì vướng dây, con với lấy cốc nước thì trượt tay. Người lớn cũng làm vỡ đồ kiểu này mỗi tháng. Lúc này không cần dạy gì thêm ngoài cùng dọn. Nếu bạn mắng, con chỉ học được rằng lần sau nên giấu.
Bất cẩn sau khi đã được nhắc. Con chạy nhảy trong phòng khách dù đã được dặn. Chuyện dạy có, nhưng dạy sau khi dọn xong và khi bạn đã dịu. Nói ngắn: "Phòng khách có đồ dễ vỡ, nên mình đi bộ trong nhà. Chạy thì ra sân." Rồi xếp lại đồ dễ vỡ lên cao, vì sửa môi trường dễ hơn sửa đứa trẻ sáu tuổi.
Cố ý trong cơn giận. Con ném đồ vì đang tức. Đây là chuyện cơn giận của con, không phải chuyện chiếc bình. Giữ an toàn trước, đợi con dịu, rồi nói về cơn giận: "Con tức lắm phải không. Tức thì được, ném đồ thì không. Lần sau tức con làm gì?"
Đồ quý, đồ kỷ niệm. Nỗi tiếc của bạn là thật và được phép buồn. Bạn nói thật với con được: "Cái bình này của bà, mẹ tiếc lắm." Nói tiếc khác với nói trách. Con cần biết đồ đó quan trọng, nhưng không cần mang cảm giác mình là đứa làm hỏng hết mọi thứ.
Câu nói mẫu và câu tự nhủ
Mấy câu dưới đây giữ được cả sự thật lẫn sự ấm. Đổi xưng hô theo nhà mình.
- Mẹ nói ngay sau tiếng vỡ: "Đứng yên nhé con. Có đau không?"
- Bố nói khi con oà khóc: "Bố biết con sợ. Cái cốc vỡ thì mình dọn, con không sao là được."
- Mẹ nói khi con chối "không phải con": "Mẹ không phạt đâu. Mình cùng dọn trước đã, rồi con kể mẹ nghe."
- Mẹ tự nhủ khi thấy đồ quý vỡ: "Đồ thì mua lại hoặc nhớ lại được. Mặt con lúc này mình không chọn lại được."
- Bố nói khi dạy sau đó: "Lần sau muốn lấy cốc trên cao, con gọi bố. Mình để cốc nhựa ở ngăn dưới cho con nhé."
- Khi chính bạn làm vỡ đồ trước mặt con: "Ôi, mẹ lỡ tay rồi. Mẹ thở cái đã, rồi mẹ dọn." Con nhìn thấy cách bạn xử lý lỗi của chính mình.
Câu tự nhủ nên chọn trước, lúc đang bình thường, rồi nhắc lại vài lần trong tuần. Đến lúc nghe tiếng choang, đầu óc không kịp soạn câu mới, nó chỉ bật ra câu đã có sẵn. Nếu câu có sẵn là câu mắng, câu mắng sẽ ra trước.
Làm dở và làm được khi con làm vỡ đồ
Phần lớn phản ứng ở cột trái là phản xạ, không ai cố ý. Biết trước để phanh kịp.
| Làm dở | Vì sao cơn to thêm | Làm được |
|---|---|---|
| "Đã bảo bao nhiêu lần rồi!" | Kéo cả những lần cũ vào, mình nóng thêm, con thấy bị dồn | Nói về lần này: "Con có đau không?" |
| Hỏi dồn "ai làm, sao làm" | Con sợ, chối, mình càng bực vì bị nói dối | Dọn trước, hỏi chuyện sau |
| Nói "con hậu đậu quá" | Gán nhãn, con nghĩ mình vốn vụng | Nói việc: "Cốc trơn, tay ướt nên trượt" |
| Phạt nặng vì đồ đắt | Mức phạt theo giá đồ, không theo lỗi | Phạt nếu cần thì nhỏ và liên quan: cùng dọn, cùng sửa |
| Đập thêm cái gì đó cho hả | Trút lên đồ vật làm cơn nóng to ra, con sợ | Ra chỗ khác thở một phút, uống nước |
Cái không cần làm: không cần giữ mảnh vỡ để "cho con nhớ", không cần kể chuyện đó với cả nhà trong bữa tối, không cần trừ tiền tiêu vặt của trẻ nhỏ cho bằng giá món đồ. Những việc đó kéo dài cơn của bạn chứ không dạy thêm con điều gì.
Sau đó: sửa cái hỏng thật và sửa gốc
Có những thứ vỡ rồi vẫn sửa được: dán lại chiếc bình để làm kỷ niệm, mua lại cái cốc cùng loại. Rủ con cùng làm, như cùng đi chọn cốc mới, cùng ngồi dán, giúp con học rằng lỗi có đường đi tiếp. Với con lớn hơn, có thể cho con góp một phần nhỏ tiền tiết kiệm, nói rõ đó là góp sửa chứ không phải phạt.
Gốc của nhiều lần đổ vỡ nằm ở cách sắp đồ trong nhà. Đồ dễ vỡ để thấp ngang tầm tay trẻ, cốc thuỷ tinh ở ngăn dưới, bình hoa trên bàn nhỏ giữa lối chạy. Dời chúng lên cao, đổi cốc của con sang loại khó vỡ, dọn lối đi trong phòng khách, là sửa một lần mà đỡ được nhiều cơn.
Phía cha mẹ, để ý xem mình hay nổi nóng khi nào: lúc đang nấu cơm, lúc đang gấp, lúc vừa có chuyện ở chỗ làm. Lần sau nghe tiếng vỡ đúng vào những lúc đó, nhắc mình thở hai hơi trước khi đi ra.
Nếu hôm đó bạn đã lỡ quát, tối đến hãy nói lại với con một câu ngắn: "Lúc chiều mẹ nói to quá, mẹ xin lỗi. Mẹ tiếc cái bình, nhưng con quan trọng hơn cái bình." Không kèm chữ "nhưng mà con cũng phải". Lời xin lỗi gọn như vậy giúp con khép lại chuyện, và giúp bạn khỏi mang cảm giác tội lỗi qua ngày hôm sau. Nhiều cha mẹ kể rằng sau vài lần như vậy, chính con là người chạy tới báo trước khi làm vỡ gì đó, thay vì đứng im chờ bị mắng.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Nếu con thường xuyên ném, đập đồ trong cơn giận, làm đau người khác hay tự làm đau mình, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu bạn nghi trẻ đang bị bạo lực hay xâm hại ở đâu đó, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Một đứa trẻ bỗng dưng hay đập phá sau một thay đổi lớn, như chuyển nhà, có em, đổi trường, cũng đáng để hỏi người có chuyên môn thay vì chỉ siết kỷ luật.
Nếu chính bạn hay mất kiểm soát khi con làm hỏng đồ, đã đánh con hoặc đập phá theo, hay sau đó tự trách đến mất ngủ nhiều đêm, hãy gặp chuyên gia tâm lý. Đã lỡ tay thì dừng lại, rời ra cho con an toàn, rồi tìm người giúp, đừng giấu. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Những lần tim đập rất nhanh, đau ngực, khó thở lần đầu thì đi khám hoặc gọi 115, đừng tự cho là do tức.
Câu hỏi thường gặp
Con làm vỡ đồ có nên phạt không?
Nếu là vô ý thì không cần phạt, cùng dọn là đủ. Nếu là bất cẩn sau khi đã được nhắc, hậu quả nhỏ và liên quan như cùng dọn, cùng sửa có ích hơn phạt nặng. Mức phạt không nên đi theo giá trị món đồ mà theo lỗi của con.
Con hay chối khi làm vỡ đồ thì làm sao?
Trẻ chối vì sợ bị mắng. Nếu mỗi lần làm vỡ là một trận quát, con học cách giấu. Hãy làm cho việc nói thật trở nên an toàn: hỏi "con có đau không" trước, dọn cùng con, rồi mới hỏi chuyện. Dần dần con sẽ tự kể.
Đồ vỡ là đồ kỷ niệm thì có nên nói cho con biết mình buồn không?
Nên nói thật nhưng ngắn, như "mẹ tiếc cái bình của bà lắm". Nói tiếc khác với nói trách. Con cần biết đồ đó quan trọng, nhưng không cần nghe nó được nhắc đi nhắc lại trong nhiều ngày.
Có nên để con nhỏ cùng dọn mảnh vỡ không?
Không để con đụng vào mảnh sắc. Người lớn dọn mảnh lớn, gói kỹ trước khi bỏ. Con có thể cầm hót rác, lau vụn nhỏ bằng khăn ướt dưới sự để ý của bạn, hoặc đi lấy chổi. Có việc để làm giúp con đỡ sợ.
Mình cũng hay làm vỡ đồ, có nên nói với con không?
Nên, và đó là dịp làm mẫu rất tốt. Khi bạn lỡ tay, nói thành tiếng "mẹ lỡ tay rồi, mẹ thở cái đã rồi dọn". Con thấy người lớn cũng làm vỡ đồ và xử lý bình tĩnh, nên lần sau con dễ nói thật hơn.
Nghe tiếng vỡ là nổi nóng ngay, làm sao phanh kịp?
Gắn một việc cố định vào tiếng vỡ: câu đầu tiên luôn là "đứng yên, có đau không". Câu an toàn này chặn đường câu mắng. Rồi thở ra một hơi dài trước khi nói tiếp. Làm vài lần, phản xạ mới sẽ thay phản xạ cũ.