Khi kết quả đánh giá thấp hơn mong đợi, đừng phản hồi trong ngày đầu tiên. Bạn để cơn ấm ức qua đi một hai ngày, gom lại những việc đã làm có ngày tháng và con số, rồi xin một buổi nói chuyện riêng với quản lý để hỏi cụ thể chỗ nào chưa đạt và cần gì để lần sau khác đi. Phản hồi khi còn nóng thường chỉ để lại ấn tượng về cảm xúc, còn phản hồi khi đã nguội để lại dữ kiện.
Bài này đi qua từ lúc bạn đọc tin nhắn hay ngồi trong buổi nhận kết quả, những đêm đầu nằm nghĩ mãi, cách gom việc đã làm, buổi nói chuyện với quản lý, và cả lúc chấp nhận rằng có những đánh giá mình không đổi được.
Cái cảm giác bị coi nhẹ cả một năm
Anh L đi làm từ bảy giờ sáng, cầm cốc trà ra góc pha nước như mọi hôm, mở điện thoại xem email. Kết quả đánh giá năm đã có: mức trung bình, trong khi anh nghĩ mình xứng mức tốt. Cả năm anh nhận thêm hai dự án, làm cả những ngày cuối tuần. Tay anh cầm cốc trà chợt lạnh đi, cổ họng nghẹn, và một câu chạy trong đầu: "Vậy cả năm nay mình làm cho ai."
Cơn ấm ức sau đánh giá khác những cơn nóng khác ở chỗ nó không bùng ngay mà âm ỉ. Nó trộn giận với buồn, với cảm giác xấu hổ, với nỗi lo chuyện tiền thưởng, tăng lương. Ban ngày còn tỏ ra bình thường được, nhưng tối về nằm thì cứ quay lại, nhẩm đi nhẩm lại những gì đã làm, tưởng tượng những câu sẽ nói với quản lý.
Người từng qua vài kỳ đánh giá hay để ý: đêm đầu tiên là đêm mọi thứ có vẻ tệ nhất, và lá thư phản hồi viết lúc nửa đêm hầu như luôn khác hẳn lá thư viết sau hai ngày. Biết vậy, bạn cho mình thời gian mà không thấy có lỗi vì chưa phản hồi ngay.
Một điều nữa làm cơn ấm ức khó chịu hơn: bạn vẫn phải gặp người đánh giá mình mỗi ngày, ngồi cùng họp, nhận việc từ họ. Không có chỗ để giận cho đã rồi thôi. Vì vậy, cách đi qua nó cũng phải là cách làm được giữa giờ làm: thở, ghi, chờ, chuẩn bị, chứ không phải đợi tới lúc hết giận hẳn mới bắt đầu.
Trong vài phút đầu khi nhận kết quả
Nếu đang ở trong buổi nhận kết quả, đừng phản bác ngay. Nghe hết, ghi lại những chỗ quản lý nêu. Một câu như "Em ghi nhận, em xin vài ngày để xem lại rồi em trao đổi thêm với anh." là đủ. Câu này cho cả hai một khoảng lùi mà không ai mất mặt.
Nếu nhận qua email, đóng email lại. Đừng đọc lại năm lần trong năm phút. Mỗi lần đọc là một lần cơn ấm ức lên thêm một nấc. Đặt điện thoại úp xuống, uống một ngụm nước.
Thở ra chậm vài lượt, để ý nơi cơ thể đang căng. Thường là cổ họng và ngực. Hít bình thường, thở ra thật chậm qua miệng như đang thổi vào cửa kính lạnh cho mờ đi, lâu hơn lúc hít. Đặt một tay lên chỗ đang thắt. Chóng mặt thì ngừng, thở như thường.
Nói thật với mình một câu. "Mình đang thất vọng và tức. Chuyện này đáng để buồn. Nhưng hôm nay mình chưa cần làm gì với nó." Gọi đúng tên cảm xúc thay vì cố tỏ ra không sao làm đầu bớt rối.
Đừng kể với cả phòng ngay. Kể lúc này dễ biến thành than, và câu than lan nhanh hơn bạn nghĩ. Nếu cần nói, nói với một người bạn tin ngoài chỗ làm.
Hai ngày đầu: cho cơn ấm ức chỗ để đi
Hai ngày đầu, việc của bạn không phải là sửa kết quả, mà là đi qua cảm xúc. Viết ra giấy hết những gì bạn muốn nói với quản lý, kể cả những câu nặng nhất. Đây là bản để xả, không phải bản để gửi. Viết xong gấp lại, cất đi. Nhiều người thấy chỉ việc viết ra đã làm cái nghẹn ở cổ họng nhẹ hẳn.
Làm những việc giữ nhịp cho cơ thể: ăn đúng bữa, đi bộ một đoạn sau giờ làm, ngủ đúng giờ dù khó ngủ. Cơn ấm ức âm ỉ sẽ to hơn nhiều nếu bạn thức khuya lướt điện thoại hay ngồi uống với bạn bè để kể đi kể lại. Không cần cố quên, chỉ cần đừng nuôi nó thêm.
Nếu ở nhà có người hỏi, nói thật mà ngắn: "Kết quả năm nay thấp hơn anh nghĩ, anh đang buồn. Vài hôm nữa anh nói chuyện kỹ hơn." Người nhà biết để không hỏi dồn, và bạn cũng không phải gồng lên tỏ ra bình thường cả ở nhà.
Gom dữ kiện trước khi nói chuyện
Sau hai ngày, khi đầu đã nguội hơn, chuẩn bị cho buổi nói chuyện. Chuẩn bị kỹ cũng là cách làm bạn bình tĩnh trong buổi đó.
- Đọc lại kết quả và nhận xét một lần, chậm, gạch dưới đúng những chỗ được nêu là chưa đạt.
- Liệt kê việc đã làm trong kỳ, có ngày tháng, có kết quả cụ thể: dự án nào, xong khi nào, con số ra sao. Bỏ những câu chung chung như "em luôn cố gắng".
- Đánh dấu chỗ bạn thấy mình bị đánh giá chưa đúng, và chỗ bạn thấy nhận xét có lý. Thường sẽ có cả hai.
- Viết ba câu hỏi muốn hỏi quản lý, như: tiêu chí nào làm em ở mức này, em cần làm gì cụ thể để đạt mức cao hơn, mình xem lại sau ba tháng được không.
- Xin lịch gặp riêng, ngắn: "Anh ơi, em muốn xin anh hai mươi phút tuần này để hiểu rõ hơn kết quả đánh giá của em."
Danh sách việc đã làm có thêm một tác dụng ít ai nói: nó nhắc chính bạn rằng một năm qua bạn đã làm được nhiều thứ, dù con số đánh giá không phản ánh hết. Cảm giác bị coi nhẹ cả năm thường dịu đi khi bạn nhìn thấy những việc đó trên giấy.
Trong buổi nói chuyện: câu dễ bật ra và câu nên nói
Buổi nói chuyện vẫn có thể làm cơn ấm ức trồi lên. Đối chiếu trước để biết câu nào dễ làm căng.
| Câu dễ bật ra | Câu nên nói |
|---|---|
| "Em làm nhiều hơn anh M mà sao anh ấy được cao hơn?" | "Em muốn hiểu tiêu chí nào khiến em ở mức này." |
| "Anh không biết em đã làm những gì." | "Em xin nêu lại vài việc em làm trong năm, có số liệu ở đây." |
| "Vậy em làm thêm cuối tuần để làm gì?" | "Phần làm thêm đó có được tính vào đánh giá không anh?" |
| "Thôi, anh thấy sao thì vậy." | "Em cần làm gì cụ thể để kỳ sau đạt mức tốt?" |
| "Em thấy bất công." | "Em thấy chỗ này chưa phản ánh đúng, em đề nghị mình xem lại." |
Đừng so mình với đồng nghiệp trong buổi nói chuyện, dù trong lòng bạn đang so. Nói về người khác làm quản lý phải bảo vệ đánh giá của người đó, và câu chuyện lạc khỏi phần của bạn. Nếu trong lúc nói thấy giọng mình bắt đầu run hay cao lên, dừng lại một nhịp, uống nước, thở ra một hơi dài trước khi nói tiếp.
Những việc không cần làm trong tuần đầu
Cơn ấm ức âm ỉ hay đẩy người ta làm những việc nhỏ mà về sau thấy tiếc. Không phải vì bạn kém, mà vì cảm xúc đang tìm chỗ để thoát.
- Không cần đăng một dòng úp mở lên mạng xã hội về chuyện "làm nhiều mà không ai thấy". Người ở chỗ làm đọc được, và nó thành chuyện riêng của cả phòng.
- Không cần làm chậm lại, bớt việc lại để "cho công bằng". Làm vậy chỉ cho quản lý thêm lý do để giữ nguyên đánh giá ở kỳ sau.
- Không cần nộp đơn xin nghỉ trong tuần đầu. Quyết định lớn khi đang ấm ức hay là quyết định để trút giận chứ không phải để chọn đường.
- Không cần tránh mặt quản lý. Chào hỏi, làm việc như bình thường, giữ khoảng cách công việc. Tránh mặt làm buổi nói chuyện sau này khó mở lời hơn.
- Không cần tự trách cả năm qua mình kém. Một con số đánh giá không phải phán quyết về con người bạn; nó chỉ là một góc nhìn, có lúc đúng, có lúc thiếu.
Nếu lỡ làm một trong những việc trên, cũng không sao. Gỡ bài đăng, quay lại nhịp làm việc cũ, và tiếp tục chuẩn bị cho buổi nói chuyện. Chẳng ai đi qua cơn ấm ức mà không vấp một chút. Điều quan trọng là bạn nhận ra mình vừa làm theo cơn ấm ức, rồi quay lại con đường chậm hơn: chờ cho nguội, gom dữ kiện, và nói chuyện bằng giọng bình thường.
Khi không đổi được kết quả, và khi nào cần gặp chuyên gia
Có lúc bạn đã trình bày đầy đủ mà kết quả vẫn giữ nguyên. Nếu chỗ làm có quy trình đề nghị xem xét lại, bạn có thể dùng, bằng văn bản ngắn, có dữ kiện. Nếu không, chốt lại với quản lý những mục tiêu rõ cho kỳ sau và một lịch xem lại giữa kỳ. Chấp nhận một kết quả không có nghĩa là đồng ý với nó; nó chỉ có nghĩa là bạn chọn dồn sức vào phần mình còn làm được. Nếu bạn thấy đánh giá đi kèm phân biệt đối xử, trù dập, hãy ghi lại và hỏi nhân sự, công đoàn, hoặc tra quy định hiện hành.
Nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi cơn ấm ức kéo dài nhiều tuần, bạn mất ngủ, ăn không vào, mất hứng với mọi việc, hoặc thấy tức giận tới mức to tiếng, đập đồ ở nhà. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Bị đánh giá thấp có nên phản hồi ngay trong buổi nhận kết quả không?
Không nên phản bác ngay. Nghe hết, ghi lại, và xin vài ngày để xem lại rồi trao đổi thêm. Phản hồi khi đang nóng thường nghe như cảm xúc, còn phản hồi sau khi chuẩn bị thì có dữ kiện và được nghe kỹ hơn.
Làm sao để không mất ngủ vì nghĩ mãi tới kết quả đánh giá?
Viết hết những gì muốn nói ra giấy trước khi đi ngủ rồi cất đi, để đầu biết nó đã được ghi lại. Giữ giờ ngủ, bớt điện thoại buổi tối. Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên so sánh mình với đồng nghiệp khi nói chuyện với quản lý không?
Không nên. So sánh làm quản lý phải bảo vệ đánh giá của người kia và câu chuyện lạc đi. Tập trung vào việc bạn đã làm, có ngày tháng và kết quả, và hỏi tiêu chí cụ thể để đạt mức cao hơn.
Bị đánh giá thấp có phải là dấu hiệu nên nghỉ việc không?
Chưa chắc. Một kết quả không như ý chưa đủ để quyết định lớn. Nói chuyện với quản lý, chốt mục tiêu rõ cho kỳ sau, và nhìn lại sau vài tháng. Đừng đưa ra quyết định nghỉ việc khi còn đang ấm ức.
Kể chuyện bị đánh giá thấp với đồng nghiệp có sao không?
Kể với một người tin cậy để được chia sẻ thì không sao. Nhưng than với nhiều người ở chỗ làm dễ bị hiểu là chê quản lý và chuyện lan đi. Nếu cần trút, nên tìm người ngoài chỗ làm.
Thấy mình bị đánh giá thấp vì bị phân biệt đối xử thì làm gì?
Ghi lại những gì xảy ra có ngày giờ và dữ kiện cụ thể, rồi hỏi bộ phận nhân sự hoặc công đoàn về quy trình xem xét. Với phần pháp lý, tra quy định hiện hành hoặc hỏi luật sư thay vì tranh cãi khi đang bực.