DiemDam.comĐiềm Đạm
Hiểu và kiềm chế cơn giận

Cơn giận che nỗi sợ: nhận ra điều nằm bên dưới khi mình nổi nóng

Mẹ quát con về muộn vì sợ, sinh viên gắt bạn vì tủi: cách nhận ra nỗi sợ, nỗi tủi nằm dưới cơn giận và nói thẳng điều đó thay vì nói câu cay.

Small home desk by a rainy window, a university student in a rust orange hoodie resting her chin on folded hands, phone with a dark screen nearby, grey light

Rất nhiều cơn giận là lớp vỏ của một cảm xúc khác nằm bên dưới: nỗi sợ, nỗi lo, cảm giác tủi thân, xấu hổ hay bị bỏ rơi; khi nhận ra lớp bên dưới và nói thẳng điều đó, như "mẹ sợ" thay cho "con hư", cơn giận thường hạ nhanh hơn và người nghe cũng dễ hiểu mình hơn. Giận là cảm xúc dễ bộc lộ vì nó cho mình thấy mạnh, còn sợ và tủi thì làm mình thấy yếu, nên người ta hay chọn giận.

Bài này không phân tích tâm lý học sâu xa. Nó đi qua hai tình huống rất thường: một người mẹ chờ con về muộn, một sinh viên bị bạn cùng nhóm chê phần việc. Bạn sẽ thấy cách nhìn xuống dưới cơn giận ngay trong lúc nóng, câu tự hỏi và câu nói mẫu, những cảm xúc hay nấp dưới cơn giận nhất, và lúc nào nỗi sợ, nỗi tủi đó cần người có chuyên môn cùng gỡ.

Mười giờ đêm, đứa con chưa về

Chị M, bốn mươi lăm tuổi, có con gái mười bảy tuổi đi học thêm, thường chín giờ tối là về. Hôm đó mười giờ chưa thấy, gọi ba cuộc không nghe máy. Chị đứng ở cửa sổ, nhìn từng chiếc xe máy lướt qua, tay cầm điện thoại siết lại. Mười giờ hai mươi, con về, mặt tươi cười: "Con đi ăn với bạn, điện thoại hết pin." Chị quát: "Con có biết mấy giờ rồi không? Đi đâu mà không biết đường về, từ mai ở nhà, khỏi học thêm gì nữa."

Con gái sững người, rồi cãi lại, rồi đóng cửa phòng. Chị M ngồi xuống ghế, tim vẫn đập thình thịch, và trong lòng chị không có chút gì giống "con hư". Cái có thật suốt hai mươi phút đứng ở cửa sổ là sợ: sợ con bị tai nạn, sợ con gặp người xấu, sợ những tin trên mạng. Khi thấy con về an toàn, nỗi sợ được giải toả bằng cách duy nhất nó biết lúc đó, là bùng thành giận.

Con gái chỉ nghe được cơn giận, nên phản ứng với cơn giận: thấy bị cấm, bị nghi, bị mắng oan. Nếu nó nghe được nỗi sợ, câu chuyện đã khác. Đó là cái giá của việc để cơn giận nói thay: người kia đáp lại lớp vỏ, còn điều mình thật sự cần được hiểu thì nằm nguyên bên dưới.

Sinh viên bị chê trước nhóm, và nỗi tủi

Một tình huống khác. K, hai mươi tuổi, sinh viên năm hai, thức hai đêm làm phần trình bày của mình cho bài nhóm. Trong buổi họp nhóm, một bạn nói: "Phần này chưa tới, chắc phải làm lại." K đáp ngay, giọng gắt: "Thế thì cậu tự làm đi, việc gì cũng chê." Cả nhóm im. Tối đó K ngồi ở bàn học cạnh cửa sổ, mưa rơi, điện thoại úp xuống bàn, và thấy mình vừa giận vừa muốn khóc.

Lớp bên dưới cơn giận của K là tủi và xấu hổ: mình đã cố rất nhiều mà không ai thấy, lại bị chê trước mặt người khác. Tủi và xấu hổ là những cảm xúc khó chịu tới mức nhiều người không chịu ngồi yên với chúng được vài giây, nên đầu óc chuyển ngay sang giận, vì giận ít nhất cho mình cảm giác đang đứng thẳng.

Điều đáng nói là nếu K nhận ra mình tủi, K có rất nhiều lựa chọn tốt hơn cho câu trả lời. Có thể là "Mình làm phần này hai đêm rồi, nghe chê mình hơi chạnh lòng. Cậu chỉ giúp mình chỗ nào chưa tới được không?" Câu này vừa thật, vừa mở đường cho bạn kia góp ý cụ thể, vừa không làm cả nhóm căng. Nhưng để nói được câu đó, K cần một hai giây nhìn xuống dưới cơn giận của mình trước.

Những cảm xúc hay nấp dưới cơn giận

Không phải cơn giận nào cũng che thứ gì. Nhưng khi bạn thấy mình giận to hơn hẳn mức chuyện xảy ra, nhìn bảng dưới xem có lớp nào quen không.

Lớp bên dướiThường gặp khiCâu giận hay nói raCâu nói thật hơn
SợNgười thân về muộn, con ốm, nghe tin xấu"Đi đâu mà giờ mới về!""Mẹ sợ lắm, gọi không được."
Tủi thânCố gắng mà không ai thấy"Thế thì tự làm đi!""Mình làm hai đêm rồi, nghe vậy hơi buồn."
Xấu hổBị chê, bị nhắc lỗi trước người khác"Liên quan gì đến anh!""Anh nói riêng với em được không?"
Bị bỏ rơiNgười thân mải việc, không hỏi han"Anh có bao giờ quan tâm đâu!""Dạo này em thấy hơi một mình."
Bất lựcViệc vượt khỏi tay, không làm gì được"Mọi người hỏng hết rồi!""Em không biết phải làm gì nữa."

Cột cuối nghe có vẻ yếu hơn, nhưng thường hiệu quả hơn. Người nghe khó cãi lại nỗi sợ hay nỗi buồn của bạn, và họ có chỗ để đến gần thay vì đứng phòng thủ.

Nhìn xuống dưới ngay trong lúc nóng

Việc này không cần ngồi thiền hay viết nhật ký dài. Nó làm được trong vài chục giây, ngay chỗ bạn đang đứng:

  1. Dừng lời, thở ra một hơi dài. Thở ra chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh, hít nhẹ qua mũi. Hai ba lượt là đủ để tim chậm lại một chút. Chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường.
  2. Hỏi thầm: "Nếu không phải giận, thì mình đang thấy gì?" Câu hỏi này kéo sự chú ý xuống dưới lớp vỏ. Đôi khi câu trả lời đến ngay: sợ. Đôi khi phải đoán: hình như là tủi.
  3. Đặt tay lên chỗ thấy nặng nhất. Ngực, bụng, cổ họng. Nhiều người thấy nỗi sợ ở bụng, nỗi tủi ở cổ họng. Đặt tay lên đó giúp mình ở lại với cảm xúc thêm vài giây thay vì vội đổi sang giận.
  4. Nói ra lớp bên dưới, ngắn gọn. Chị M có thể ôm con một cái rồi nói: "Mẹ sợ quá, gọi con không được, mẹ đứng ở cửa sổ hai mươi phút."
  5. Để chuyện quy định sang hôm sau. Giờ về, sạc pin, báo tin là chuyện cần bàn, nhưng bàn khi cả hai đã ngủ một giấc. Câu hẹn: "Mai mẹ con mình nói chuyện giờ về nhé, giờ con đi tắm đi."

Có lúc bạn vẫn nói ra câu giận trước rồi mới nhận ra lớp bên dưới. Không sao. Quay lại sau vài phút và nói thêm câu thật vẫn có ích, có khi còn chạm hơn vì người kia thấy bạn chịu nhìn lại mình.

Hôm sau: nói lại với con, với nhóm

Sáng hôm sau, lúc hai mẹ con ăn sáng, chị M mở lời trước: "Tối qua mẹ quát con là vì mẹ sợ, chứ không phải mẹ nghĩ con hư. Mẹ xin lỗi vì nói khỏi học thêm, mẹ nói lúc nóng." Con gái im một lúc rồi kể hôm đó bạn sinh nhật, cả nhóm rủ đi ăn, điện thoại tắt lúc nào không biết. Hai mẹ con thống nhất: về muộn hơn chín rưỡi thì mượn máy bạn nhắn một tin, và con mang theo cục sạc. Không ai phải thắng, chỉ có một quy định nhỏ hai bên cùng đặt.

Với K, việc khó hơn, vì phải nói trước cả nhóm. K nhắn vào nhóm chat buổi trưa: "Hôm qua mình gắt với cậu, mình xin lỗi. Mình làm phần đó lâu nên nghe chê thấy chạnh lòng. Cậu góp ý cụ thể giúp mình nhé, mình sửa trước thứ Sáu." Bạn kia trả lời bằng ba gạch đầu dòng góp ý và một câu: "Mình cũng nói hơi vội, xin lỗi nha." Cả nhóm bớt căng hẳn.

Nói lại lớp bên dưới sau khi đã giận không làm mình mất mặt. Nó cho người kia thông tin họ cần để hiểu mình, và cho mối quan hệ một lối quay về. Điều quan trọng là nói về mình, không bắt người kia nhận lỗi, và gắn với một việc cụ thể làm được cho lần sau.

Những điều không giúp được gì

Có vài cách phản ứng phổ biến làm lớp bên dưới càng bị chôn sâu. Một là tự trách: "Sao mình yếu thế, có tí chuyện đã tủi." Tủi hay sợ không phải yếu; đó là cảm xúc của người có điều quan trọng với mình. Tự trách chỉ làm mình muốn quay lại với giận cho đỡ thấy yếu.

Hai là bắt người khác phải đoán: giận ầm lên rồi chờ người kia tự hiểu "chắc mẹ lo". Nhiều người có hiểu, nhưng thường là sau khi đã cãi một trận, đã đóng cửa phòng, đã mất một buổi tối. Nói thẳng lớp bên dưới nhanh hơn nhiều.

Ba là dùng nỗi sợ, nỗi tủi như vũ khí: "Mẹ lo cho con thế mà con đối xử với mẹ như vậy." Câu này vẫn là giận, chỉ đổi áo, và người nghe vẫn thấy bị buộc tội. Nói lớp bên dưới là nói về mình, không kèm phần đòi hỏi người kia phải thấy có lỗi. Bốn là cố tìm "lớp bên dưới" cho người khác giữa lúc họ đang giận: "Thật ra em đang sợ chứ gì." Câu đó dễ nghe như phân tích người ta, nên tốt nhất chỉ dùng cho chính mình.

Khi nỗi sợ, nỗi tủi quá lớn để tự gỡ

Có những lớp bên dưới không chỉ là sợ một tối hay tủi một buổi họp, mà là những nỗi đau đã có từ lâu: sợ bị bỏ rơi từ hồi nhỏ, cảm giác mình không đủ tốt kéo dài nhiều năm, những mất mát chưa từng được khóc. Nếu bạn thấy cơn giận của mình rất hay che những thứ như vậy, hoặc mỗi lần nhìn xuống dưới là thấy một nỗi buồn quá nặng, kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, mất ăn, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là bước nên làm. Cơn giận làm đau người, đập phá, hay lặp lại dù đã cố cũng là lý do để tìm người có chuyên môn.

Nếu có lúc nỗi tủi nặng tới mức bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh lần đầu cũng cần đi khám hoặc gọi 115. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sợ mà lại thể hiện ra thành giận?

Vì sợ làm mình thấy yếu và không kiểm soát được, còn giận cho cảm giác mạnh và đang làm gì đó. Khi nỗi sợ vừa được giải toả, như thấy con về an toàn, năng lượng dồn lại hay thoát ra dưới dạng giận. Nhận ra điều này giúp bạn nói "mẹ sợ" thay vì quát.

Làm sao biết cơn giận của mình đang che cảm xúc khác?

Một dấu hiệu là cơn giận to hơn hẳn chuyện vừa xảy ra, hoặc sau khi giận xong bạn thấy buồn, muốn khóc hơn là thấy nhẹ. Thử hỏi mình: nếu không phải giận thì đang thấy gì. Câu trả lời thường là sợ, tủi, xấu hổ hay bất lực.

Nói "mẹ sợ" với con có làm mất uy của bố mẹ không?

Thường là ngược lại. Con nghe được nỗi sợ thì hiểu vì sao bố mẹ lo, và dễ nghe phần quy định sau đó hơn. Nói thật cảm xúc cũng là làm mẫu cho con cách nói ra điều mình cảm thấy thay vì quát tháo.

Có nên chỉ ra cho người khác rằng họ đang giận vì sợ không?

Nên cẩn thận. Giữa lúc người kia đang giận, câu "thật ra anh đang sợ chứ gì" dễ nghe như phán xét. Tốt hơn là hỏi nhẹ khi họ đã dịu, ví dụ "lúc đó anh lo chuyện gì nhất", và để họ tự nói ra.

Mình hay tủi thân rồi giận, có phải do mình quá nhạy cảm không?

Tủi thân là cảm xúc bình thường khi mình cố gắng mà không được thấy, không phải lỗi tính cách. Điều làm được là nói ra sớm và nói thẳng nỗi tủi, thay vì để nó chuyển thành câu gắt. Nếu nỗi tủi kéo dài và nặng, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý.

Khi nào nỗi buồn dưới cơn giận cần được chú ý nghiêm túc?

Khi nó kéo dài nhiều tuần, làm mất ngủ, mất ăn, khó làm việc, hoặc đi kèm ý nghĩ tự làm hại bản thân. Lúc đó hãy nói ngay với người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115, và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138