Trước khi nổi giận, cơ thể thường báo bằng vài dấu hiệu rất cụ thể: mặt và tai nóng lên, hàm cắn chặt hoặc nghiến răng, vai nhô lên, tay siết lại, tim đập mạnh, giọng nhanh và cao hơn, mắt nhìn chằm chằm vào một điểm. Nhận ra những dấu hiệu này sớm cho bạn mười giây quý giá: đủ để ngừng nói, thả lỏng hàm, thở ra một hơi dài và chọn câu tiếp theo thay vì để câu cay nhất tự bật ra.
Mỗi người có "bộ dấu hiệu" riêng, và phần lớn chúng ta không để ý tới chúng cho tới khi đã quá muộn. Phần dưới đi qua từng nhóm dấu hiệu, một tình huống cụ thể ở cầu thang nhà ống, cách ghi lại dấu hiệu của chính mình trong một tuần, việc cần làm trong mười giây đầu, và lúc nào một dấu hiệu cơ thể cần đi khám chứ không chỉ là giận.
Một buổi chiều ở chiếu nghỉ cầu thang
Anh B, bốn mươi lăm tuổi, đang khiêng thùng nước từ tầng một lên tầng ba của căn nhà ống. Lên tới chiếu nghỉ tầng hai thì thấy đôi giày, cái cặp và áo khoác của đứa con trai mười lăm tuổi nằm chắn ngang lối, lần thứ ba trong tuần. Anh chưa nói gì, nhưng nếu ai đứng cạnh sẽ thấy: tai anh đỏ lên, hàm bạnh ra, hơi thở dồn qua mũi, hai tay siết quai thùng tới trắng khớp.
Mấy giây sau, trong đầu anh đã có câu: "Nói bao nhiêu lần rồi, cái nhà này là bãi rác à." Nếu con trai bước ra đúng lúc ấy, câu đó sẽ được nói to, kèm theo vài câu nữa về chuyện học, chuyện điện thoại, chuyện thái độ. Rồi con đóng cửa phòng, và cả tối hai bố con không nhìn mặt nhau.
Điều đáng để ý là cơ thể anh B đã "nổi giận" trước khi anh kịp nói gì. Tai đỏ, hàm cứng, tay siết, hơi thở dồn: đó là những tín hiệu đến trước lời nói vài giây. Nếu anh nhận ra chúng ngay lúc đó, anh có một cánh cửa nhỏ để chọn khác. Nếu không, lời nói sẽ đi theo cơ thể. Phần lớn những câu mình hối hận nhất được nói ra chính trong vài giây mình không để ý tới cơ thể.
Bốn nhóm dấu hiệu thường gặp
Không ai có đủ mọi dấu hiệu dưới đây. Đọc từng dòng và đánh dấu trong đầu những cái bạn hay gặp ở mình. Đây không phải bảng chấm điểm, chỉ là cách để bạn quen mặt cơn giận của mình.
| Nhóm | Dấu hiệu hay gặp | Người ngoài thường thấy |
|---|---|---|
| Đầu và mặt | Mặt, tai, cổ nóng bừng; nghiến răng; mắt nheo hoặc mở to nhìn chằm chằm | Mặt đỏ, quai hàm bạnh, ánh nhìn cứng |
| Thân và tay chân | Vai nhô lên, ngực căng, tay siết, chân muốn bước nhanh hoặc dậm | Tay nắm lại, đứng sát người kia hơn |
| Nhịp bên trong | Tim đập mạnh vào ngực, thở nhanh và nông, bụng thắt lại, tai ù | Thở phì phò, ngực phập phồng |
| Lời nói và đầu óc | Nói nhanh, cao giọng, ngắt lời; trong đầu toàn câu có "lúc nào cũng", "chẳng bao giờ" | Giọng sắc, câu ngắn, hỏi dồn |
Có người gần như không thấy nóng mặt mà lại thấy lạnh tay, im bặt, mắt nhìn đi chỗ khác. Đó cũng là dấu hiệu, chỉ là cơn giận đi vào trong. Quan trọng không phải dấu hiệu nào "đúng", mà là bạn biết dấu hiệu nào là của mình.
Ghi lại dấu hiệu của chính mình trong một tuần
Cách chắc nhất để quen với cơn giận của mình là quan sát nó vài lần khi đã qua. Mỗi tối, nếu trong ngày có lúc bực, bạn ghi vài dòng vào sổ hoặc ghi chú trong điện thoại. Không cần viết đẹp, không cần phân tích:
- Lúc mấy giờ, đang ở đâu, vừa xảy ra chuyện gì.
- Thứ đầu tiên mình để ý thấy trong người là gì: nóng mặt, tay siết, hay tim đập.
- Mình đã nói hoặc làm gì sau đó vài giây.
- Lúc đó mình đang đói, mệt, đau đầu hay ổn.
- Nếu được làm lại, mình muốn dừng ở giây thứ mấy.
Sau năm bảy lần ghi, nhiều người ngạc nhiên vì dấu hiệu của mình lặp lại rất đều: anh B có thể thấy lần nào cũng bắt đầu từ tai nóng và tay siết, còn vợ anh thì bắt đầu từ việc nói nhanh dần. Biết thứ tự đó, bạn có một cái chuông riêng để nghe.
Ghi chép này để dành cho mình, không phải để đưa cho người trong nhà xem ai sai. Nếu người thân muốn giúp, bạn kể với họ dấu hiệu đầu tiên của mình, để họ nhắc khẽ khi thấy.
Mười giây đầu khi chuông đã reo
Khi bạn bắt được dấu hiệu, đừng cố nghĩ ra cách xử lý hay nhất. Chỉ cần một chuỗi ngắn, làm được ở bất kỳ đâu. Anh B, đứng ở chiếu nghỉ với thùng nước, có thể làm thế này:
- Đặt thùng nước xuống. Tay rảnh thì dễ thả lỏng hơn tay đang siết.
- Thả lỏng hàm: hé môi một chút, để lưỡi nằm yên dưới vòm miệng. Hàm mở thì rất khó nghiến răng.
- Hạ vai xuống, như đang thả một cái ba lô nặng.
- Thở ra một hơi dài qua miệng, chậm như thổi nguội thìa canh, rồi hít nhẹ qua mũi. Làm hai ba lượt, không cố hít căng; chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Tự nhủ một câu ngắn: "Tai nóng rồi. Chưa nói vội."
Sau mười giây đó, anh B vẫn bực, nhưng anh đã có thể chọn. Thay cho câu "bãi rác", anh gọi vọng lên: "Hưng ơi, đồ của con ở chiếu nghỉ, ra cất giúp bố trước khi ăn cơm nhé." Câu này vẫn nói đúng việc, không thêm chuyện học, chuyện điện thoại. Tối đó, khi cả hai đều thoải mái, anh mới bàn với con một chỗ cố định để giày và cặp.
Vì sao bỏ qua dấu hiệu thì càng khó dừng
Khi cơ thể đã vào guồng giận, tim đập nhanh, hơi thở nông, phần đầu óc lo việc cân nhắc gần như lùi lại phía sau. Lúc đó bạn vẫn biết điều phải trái, nhưng rất khó dùng tới. Vì vậy những người hay nói "lúc đó mình không kiểm soát được" thường không nói dối: họ đã để cơn giận đi quá xa trước khi để ý.
Bỏ qua dấu hiệu còn có một cái giá nữa: mỗi lần cơn giận chạy hết đường mà không bị chặn, nó quen đường hơn. Lần sau, chỉ một chuyện nhỏ cũng đủ kéo tai đỏ, tay siết. Ngược lại, mỗi lần bạn dừng được ở giây thứ năm, thứ mười, cơ thể học được rằng cơn nóng có thể đi xuống mà không cần nổ.
Có hai cái bẫy phổ biến. Một là cố tỏ ra bình thường bằng cách cười gượng hay nói giọng ngọt trong khi tay vẫn siết; người khác thường đọc ra ngay và thấy bị mỉa. Hai là nghĩ rằng chỉ người nóng tính mới cần để ý dấu hiệu. Người hiền cũng có lúc nổ, và người hiền nổ thường làm cả nhà bất ngờ hơn vì không ai quen. Cái bẫy thứ ba là chờ mình hết giận hẳn mới làm gì đó. Không cần hết giận; chỉ cần đủ chậm lại để lời nói đi sau suy nghĩ một nhịp. Bực mà vẫn nói được một câu tử tế là việc hoàn toàn làm được, và càng tập càng quen.
Cùng một người, dấu hiệu đổi theo chỗ đứng
Ở nhà, dấu hiệu của anh B là tai nóng và tay siết. Nhưng ở chỗ làm, khi bị khách gọi điện gắt, anh lại thấy khác: giọng anh nhỏ đi, câu trả lời ngắn cụt, ngón tay gõ liên tục lên mặt bàn. Ngồi sau tay lái giữa giờ tan tầm, dấu hiệu đầu tiên lại là bàn chân nhấp ga mạnh hơn và hơi thở dồn. Cơn giận là một, nhưng mỗi chỗ nó mặc một bộ áo khác, vì ở mỗi chỗ mình tự cho phép mình bộc lộ tới mức khác nhau.
Vì vậy khi ghi chép, nên ghi cả chỗ. Có người phát hiện ra ở ngoài đường mình chỉ hơi nóng mặt, nhưng về tới nhà, đúng cánh cửa phòng khách, mọi thứ bung ra cùng lúc, vì nhà là nơi mình thôi gồng. Biết vậy, bạn có thể đặt một "điểm dừng" ngay trước cửa: đứng lại ba nhịp thở, tháo giày chậm, tự nhủ "Chuyện ngoài đường để lại ngoài cửa, vào nhà nói nhỏ thôi", rồi mới bước vào.
Tin nhắn cũng có dấu hiệu riêng. Lúc đang tức, ngón tay gõ nhanh hơn, câu dài ra gấp mấy lần bình thường, dấu chấm than xuất hiện dày, và hay có những chữ "luôn luôn", "lúc nào cũng", "bao giờ cũng". Khi thấy tin mình đang soạn dài quá một màn hình, đó là chuông reo. Lưu nháp, đặt điện thoại úp xuống, đi rót cốc nước, hai mươi phút sau đọc lại rồi hẵng quyết. Phần lớn những tin nhắn như thế, đọc lại lúc nguội, bạn sẽ muốn xoá một nửa. Nếu buộc phải trả lời ngay, chỉ gửi một dòng xác nhận, ví dụ em nhắn sếp: "Em nhận được rồi ạ, em xem kỹ và trả lời anh trước năm giờ chiều."
Khi dấu hiệu cơ thể cần đi khám, và khi nào nên gặp chuyên gia
Nóng mặt, tim đập nhanh khi giận là phản ứng quen thuộc. Nhưng nếu bạn thấy đau ngực, tức ngực lan ra tay hay hàm, khó thở, tim đập rất nhanh không hạ sau vài phút, choáng váng, nhất là lần đầu hoặc ở người đã có bệnh tim mạch, huyết áp, hãy đi khám ngay hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Đừng tự nhủ "chắc tại tức" rồi ngồi chịu. Nếu bạn đã được bác sĩ dặn theo dõi huyết áp, những lúc giận to là lúc nên đo lại sau khi đã bình tĩnh, và kể với bác sĩ ở lần khám tới rằng cơn giận của mình hay đi kèm cảm giác gì trong người.
Về cơn giận, nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi dấu hiệu xuất hiện gần như mỗi ngày và bạn không dừng được dù đã tập nhiều tuần, khi cơn giận đã dẫn tới đập phá hay làm đau người, hoặc khi người thân bắt đầu sợ bạn. Nếu lỡ tay với ai, hãy dừng, rời đi và tìm người có chuyên môn ngay, không đợi tới lần sau. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu đầu tiên của cơn giận thường là gì?
Với nhiều người là nóng mặt, nóng tai hoặc cắn chặt hàm, xuất hiện trước khi kịp nghĩ ra lời. Có người lại thấy tim đập mạnh hoặc tay siết lại trước. Ghi lại vài lần bực trong một tuần sẽ giúp bạn biết dấu hiệu đầu tiên của riêng mình.
Vì sao lúc giận lại nói nhanh và to hơn?
Khi giận, cơ thể chuẩn bị như đang đối đầu: thở nhanh, tim đập mạnh, cơ căng lên. Giọng nói đi theo nhịp đó nên nhanh và cao hơn. Cố ý nói chậm lại và hạ giọng là một cách kéo cơ thể ra khỏi guồng ấy.
Không thấy nóng mặt mà chỉ thấy lạnh người, im bặt thì có phải đang giận không?
Có thể. Một số người giận theo kiểu đi vào trong: tay lạnh, mặt đanh lại, không muốn nói. Đó vẫn là cơn giận, chỉ khác cách biểu hiện. Nhận ra nó cũng quan trọng như nhận ra cơn giận ồn ào.
Nhờ người thân nhắc khi thấy mình sắp nổi giận có ổn không?
Ổn nếu hai bên thống nhất từ trước, vào lúc bình thường, và chọn một câu nhắc nhẹ như "Anh ơi, tai đỏ rồi". Nếu người kia nhắc theo kiểu mỉa mai giữa lúc cãi thì dễ thành châm thêm lửa, nên cần nói rõ cách nhắc.
Đau ngực khi đang giận có đáng lo không?
Đáng để ý. Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh không giảm, choáng váng, nhất là lần đầu, cần đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh tim mạch. Đừng mặc định đó chỉ là cơn tức rồi bỏ qua.
Tập nhận ra dấu hiệu bao lâu thì thấy khác?
Mỗi người một khác, nhưng nhiều người thấy sau vài tuần ghi chép và tập dừng mười giây, họ bắt được cơn giận sớm hơn. Không cần lần nào cũng thành công; mỗi lần dừng được là một lần cơ thể học thêm cách hạ nhiệt.