Giận dồn là khi một chuyện nhỏ hôm nay kéo theo cả loạt chuyện cũ chưa nói ra, nên cơn giận to gấp nhiều lần so với chuyện vừa xảy ra; cách gỡ là lúc đang nóng thì chỉ nói đúng chuyện hôm nay, ghi riêng những chuyện cũ đang trồi lên, rồi chọn một lúc bình tĩnh khác để nói từng chuyện cũ một, nói về cảm giác của mình chứ không kể tội. Giận dồn không có nghĩa bạn nhỏ nhen. Nó thường có nghĩa bạn đã nhịn quá lâu.
Ai từng cãi nhau trong nhà đều biết cảnh này: bắt đầu từ cái bát chưa rửa, mười phút sau đã tới chuyện ngày cưới, chuyện bên nội bên ngoại, chuyện năm nào đó ai không về. Người kia ngơ ngác "sao lại lôi ra chuyện đó", còn mình thì thấy tất cả đều liên quan. Phần dưới giải thích vì sao như vậy, đi qua một trường hợp cụ thể, và chỉ cách làm trong lúc cãi lẫn sau đó.
Chai nước mắm và mười năm
Chị G, năm mươi hai tuổi, nhờ chồng đi làm về mua giúp chai nước mắm. Anh quên. Chuyện nhỏ. Nhưng chị nghe mình nói ra: "Nhờ có cái chai nước mắm cũng không xong. Năm ngoái giỗ bố em, anh cũng quên. Hồi em đẻ đứa thứ hai, anh cũng đi nhậu. Cái gì của em anh cũng quên." Anh chồng đứng ở cửa bếp, tay còn cầm mũ bảo hiểm, không hiểu vì sao chai nước mắm lại thành chuyện giỗ, chuyện đẻ.
Với chị G, các chuyện đó là một. Mỗi lần trước đó chị đều nhịn: lần giỗ bố, chị tự đi mua đồ; lần sinh con, chị nằm một mình, không nói gì vì "nói ra cũng thế". Mỗi lần nhịn, cảm giác "mình không được để tâm" lại được cất vào một chỗ. Chai nước mắm chỉ là cái nắp bị bật. Cơn giận chị đang thấy không phải của tối nay, mà của mười năm.
Còn anh chồng, nghe một loạt chuyện cũ, anh không nghe thấy nỗi tủi; anh chỉ nghe thấy mình bị kể tội. Anh cãi từng chuyện: "Năm ngoái anh bận thật mà", "Chuyện đó lâu rồi còn nhắc". Thế là chuyện chai nước mắm, vốn chỉ cần một câu xin lỗi và một chuyến ra tiệm tạp hoá, thành cuộc cãi tới nửa đêm mà không chuyện nào được giải quyết.
Vì sao chuyện cũ cứ trồi lên đúng lúc đang giận
Cảm xúc cùng loại gọi nhau. Khi đang giận vì thấy mình bị coi nhẹ, đầu óc tự lục lại mọi lần mình từng thấy bị coi nhẹ. Đó là cách trí nhớ làm việc, không phải vì bạn cố ý bới móc.
Chuyện chưa nói thì chưa xong. Một chuyện đã được nói ra, được nghe, được xin lỗi thì thường nằm yên. Chuyện chỉ nhịn cho qua thì vẫn treo đó, chờ một lần được nói. Lúc giận là lúc rào chắn yếu nhất, nên chúng ùa ra.
Muốn được hiểu cả một lần. Khi kể một loạt chuyện cũ, nhiều người thật ra đang cố nói: "Đây không phải chuyện một chai nước mắm, anh hiểu cho em đi." Nhưng nói theo kiểu kể tội thì người nghe chỉ lo chống đỡ, không hiểu được.
Nhịn lâu làm ngưỡng thấp xuống. Người hay nhịn thường tưởng mình đang giữ hoà khí. Thực ra mỗi lần nhịn mà không nói gì, ngưỡng chịu đựng của mình hạ xuống một nấc, đến lúc một chuyện rất nhỏ cũng đủ làm tràn.
Lúc đang cãi: kéo về đúng chuyện hôm nay
Khi bạn nghe chính mình nói "lần trước cũng thế", đó là dấu hiệu cơn giận đang dồn. Lúc này không phải lúc giải quyết chuyện mười năm. Làm theo thứ tự:
- Dừng câu đang nói giữa chừng. Không cần nói cho hết ý. Chị G có thể ngắt chính mình: "Thôi, em đang lôi chuyện cũ ra rồi. Để em nói đúng chuyện hôm nay."
- Thở ra chậm vài lượt. Thở ra dài hơn hít vào, như thổi nguội thìa canh, đếm thầm tới sáu; hít nhẹ qua mũi tới bốn. Nếu chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Nói một câu về chuyện hôm nay. Ví dụ: "Em nhờ mà anh quên, em bực. Giờ anh chạy ra mua giúp em được không?" Ngắn, đúng việc, có đề nghị cụ thể.
- Ghi riêng chuyện cũ đang trồi lên. Nếu chuyện cũ quá nặng, nói thêm một câu hẹn: "Có mấy chuyện em giữ lâu rồi, em muốn nói với anh vào cuối tuần, lúc cả hai bình tĩnh." Rồi thật sự ghi lại, để không phải giữ trong đầu.
- Nếu vẫn quá nóng, rời đi có hẹn. Ra ngoài đi bộ, ngồi ở ghế đá đầu ngõ hai mươi phút, nói rõ giờ quay lại.
Ghi riêng chuyện cũ không có nghĩa là chôn nó. Ngược lại, nó là cách đảm bảo chuyện cũ sẽ được nói, vào lúc có cơ hội được nghe, thay vì lẫn trong một cuộc cãi mà không ai nghe ai.
Sau đó: nói từng chuyện cũ một, vào lúc khác
Sáng hôm sau, chị G dậy sớm, ra công viên đầu phố, ngồi ghế đá với bình trà khi trời còn mờ sương. Chị không ngồi soạn lý lẽ, chỉ tự hỏi: trong cả loạt chuyện tối qua, chuyện nào làm mình đau nhất? Chị nhận ra là lần sinh con thứ hai. Những chuyện khác cũng buồn, nhưng chuyện đó là cái gốc.
Cuối tuần, lúc đã ăn trưa xong và con cái đi vắng, chị nói với chồng: "Hôm trước em lôi nhiều chuyện ra quá, em xin lỗi vì nói như kể tội. Nhưng có một chuyện em giữ trong lòng mười năm rồi. Hồi em sinh bé út, em nằm viện một mình, em thấy tủi lắm. Em không cần anh giải thích, em chỉ muốn anh biết." Câu nói này không có chữ "anh lúc nào cũng", không bắt anh phải nhận lỗi theo kiểu toà án. Nó nói về cảm giác của chị, ở một chuyện cụ thể.
Anh chồng có thể phản ứng nhiều cách: im lặng, xin lỗi, hay giải thích hoàn cảnh hồi đó. Dù anh phản ứng thế nào, chị đã đặt chuyện cũ xuống bàn thay vì cất tiếp. Mỗi lần nói như vậy một chuyện, cái kho ấm ức nhẹ bớt một phần, và lần cãi sau sẽ ít thứ để dồn hơn. Nếu chuyện cũ quá nhiều, chia ra nhiều lần, mỗi lần một chuyện, đừng mang cả kho ra trong một buổi.
Nếu bạn là người hay nhịn: nói sớm cho nhẹ
Giận dồn hay gặp nhất ở người hiền, người quen nhường, người nghĩ "nói ra mất vui". Họ ít khi cãi, nên khi cãi thì cả nhà giật mình. Với những người như vậy, cách phòng giận dồn tốt nhất không phải là tập nhịn giỏi hơn, mà là tập nói sớm hơn, khi chuyện còn nhỏ và giọng còn nhẹ.
Nói sớm không cần thành một cuộc nói chuyện lớn. Một câu ngắn ngay trong ngày là đủ. Chị G có thể nhắn chồng buổi trưa: "Hôm qua anh quên mua đồ giỗ, em hơi buồn. Lần sau anh không kịp thì nhắn em một tiếng nhé." Câu này nhẹ, đúng chuyện, có đề nghị. Nó không làm ai mất mặt, và quan trọng nhất là nó không để chuyện đó phải nằm chờ trong kho.
Một cách tự kiểm đơn giản: nếu sau hai ba ngày một chuyện vẫn còn quay lại trong đầu, đó là chuyện cần nói, dù nó nhỏ đến đâu. Chuyện thật sự cho qua được thì sẽ tự mờ đi. Chuyện còn nhớ rõ, còn thấy nhói khi nghĩ lại, là chuyện đang vào kho. Nói ra lúc này tốn một câu; để tới lúc nó cùng chín chuyện khác bật ra thì tốn cả một buổi tối, và có khi cả một mối quan hệ.
Dồn chuyện cũ kiểu dở và nói chuyện cũ kiểu được
Nhắc lại chuyện cũ không xấu; cách nhắc mới quyết định nó làm mọi thứ tệ đi hay tốt lên.
| Kiểu dở | Kiểu được |
|---|---|
| Nhắc giữa lúc đang cãi chuyện khác | Hẹn một lúc riêng, khi cả hai bình tĩnh, không vội |
| Kể một loạt năm bảy chuyện cùng lúc | Mỗi lần nói một chuyện, chuyện đau nhất trước |
| "Anh lúc nào cũng thế, bao giờ cũng vậy" | "Hôm đó em thấy tủi, em muốn anh biết" |
| Đòi người kia nhận hết lỗi ngay | Nói ra để được nghe, chờ người kia nghĩ |
| Nhịn tiếp vì "nói ra cũng thế" | Nói khi chuyện còn nhỏ, đừng để thành kho |
Còn một điều nữa: nếu bạn là người hay bị lôi chuyện cũ ra, thử nghe xem phía sau một loạt chuyện cũ là cảm giác gì. Hỏi lại "Trong mấy chuyện đó, chuyện nào làm em buồn nhất?" thường gỡ được nhiều hơn cãi từng chuyện một.
Khi kho ấm ức quá nặng: lúc nên tìm người có chuyên môn
Có những chuyện cũ không chỉ là giận mà là vết thương: bị đánh, bị xúc phạm nặng nề, bị phản bội, bị bỏ rơi trong lúc khó khăn nhất. Những chuyện như vậy thường khó nói ra một mình mà không làm cả hai cùng vỡ. Nếu bạn thấy chuyện cũ cứ quay lại trong đầu hằng ngày, làm mất ngủ, mất ăn, hoặc mỗi lần nhắc tới là cơn giận lên tới mức đập phá, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Có một người ngoài cuộc cùng nghe thường giúp nói được những điều mấy năm không nói được. Một số cặp vợ chồng chọn đi cùng nhau, cũng có người đi một mình trước để sắp xếp lại những gì mình muốn nói. Cả hai cách đều được; điều quan trọng là chuyện cũ được đặt xuống ở một nơi an toàn, chứ không phải giữa một cuộc cãi vì chai nước mắm.
Nếu chuyện cũ là bạo lực trong nhà và vẫn đang tiếp diễn, an toàn đi trước: rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường; đây không phải chuyện để nhịn hay để hàn gắn một mình. Nếu trong lúc giận bạn thấy đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúc cãi nhau mình hay lôi chuyện cũ ra?
Vì cơn giận gọi về những lần mình từng có cảm giác giống vậy, nhất là những lần đã nhịn mà chưa nói. Lúc giận là lúc rào chắn yếu nhất, nên chuyện cũ ùa ra. Đó không phải vì bạn nhỏ nhen, mà thường vì bạn đã giữ quá lâu.
Có nên không bao giờ nhắc lại chuyện cũ không?
Không cần cấm hẳn. Chuyện cũ chưa nói thì vẫn cần được nói, nhưng vào lúc riêng, khi cả hai bình tĩnh, và mỗi lần một chuyện. Điều nên tránh là nhắc chuyện cũ giữa một cuộc cãi về chuyện khác.
Đang cãi mà nhận ra mình lôi chuyện cũ thì nói gì?
Bạn có thể tự ngắt: "Em đang lôi chuyện cũ rồi, để em nói đúng chuyện hôm nay." Câu này cho người kia thấy bạn đang cố giữ cuộc nói chuyện, và giúp chính bạn kéo về một chuyện cụ thể có thể giải quyết.
Người kia cứ bảo chuyện lâu rồi đừng nhắc thì sao?
Hẹn một lúc khác và nói rõ bạn không muốn kể tội, chỉ muốn được nghe về một chuyện đã làm mình buồn. Nói về cảm giác của mình ở một chuyện cụ thể thường dễ được đón nhận hơn. Nếu vẫn khó, một buổi nói chuyện có chuyên gia cùng ngồi có thể giúp.
Làm sao để không tích tụ ấm ức nữa?
Nói sớm khi chuyện còn nhỏ, bằng một câu ngắn về cảm giác của mình và một đề nghị cụ thể. Nhịn một lần thì được, nhưng nếu thấy chuyện đó vẫn còn trong đầu sau vài ngày, đó là dấu hiệu nên nói ra.
Chuyện cũ là bạo lực thì có nên tự nói chuyện để làm lành không?
Không nên tự mình làm lành với người đã gây bạo lực, nhất là khi nó vẫn đang xảy ra. An toàn của bạn đi trước: rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường, và tìm gặp chuyên gia để được hỗ trợ.