Kiềm chế cảm xúc là không để cơn giận quyết định lời nói lúc nóng nhất, rồi chọn lúc và cách để nói ra điều làm mình không vui; nén chịu là nuốt luôn, không bao giờ nói, và tự thuyết phục mình rằng không sao. Kiềm chế làm cơn giận nhỏ đi theo thời gian vì nó được giải quyết. Nén chịu thì giữ cơn giận lại bên trong, và nó thường tìm đường ra bằng đau đầu, mất ngủ, câu nói mát, hoặc một lần nổ to vào chuyện rất nhỏ.
Nhiều người được khen là "hiền", "nhịn giỏi", và chính họ cũng tin đó là kiềm chế. Phần dưới giúp bạn phân biệt hai việc này qua một trường hợp cụ thể, các dấu hiệu cho thấy mình đang nén chứ không phải đang kiềm chế, và cách chuyển dần từ nén sang kiềm chế mà không biến mình thành người hay to tiếng.
Anh L, người không bao giờ cãi
Anh L, bốn mươi tuổi, nhân viên kỹ thuật, nổi tiếng ở công ty là người dễ chịu. Bị đồng nghiệp đẩy việc, anh cười nhận. Bị sếp phê bình oan một lần trong cuộc họp, anh im. Về nhà, mẹ vợ góp ý chuyện dạy con, anh gật đầu. Ai cũng nghĩ anh là người kiềm chế tốt. Riêng vợ anh thấy khác: dạo này anh hay đau đầu, đêm trằn trọc, ít nói, lúc nào cũng như đang nghĩ gì đó.
Rồi một tối, con trai làm rơi cái điều khiển ti vi xuống sàn, nắp pin văng ra. Anh L đứng bật dậy, quát một tràng làm cả nhà sững sờ, rồi đi thẳng ra ban công. Vợ anh theo ra, thấy anh ngồi trên cái ghế đẩu, tay run. Anh nói: "Không biết sao nữa, tự nhiên điên lên."
Không phải tự nhiên. Cái điều khiển là giọt cuối của một cốc nước đã đầy từ nhiều tuần. Anh L không kiềm chế; anh nén. Mỗi lần nuốt một câu không nói, cảm giác bị coi nhẹ không mất đi mà ở lại trong người. Đến lúc ở nhà, nơi anh thôi gồng, với đứa con là người yếu thế nhất, cái đã nén bật ra. Đó là chỗ đau nhất của nén chịu: nó thường nổ vào người mình thương, không phải vào người đã gây ra.
Kiềm chế và nén chịu khác nhau ở đâu
Từ bên ngoài, hai việc này trông giống nhau: đều không to tiếng ngay lúc đó. Khác biệt nằm ở chuyện xảy ra sau.
| Kiềm chế | Nén chịu | |
|---|---|---|
| Lúc đang nóng | Không nói câu cay, thở, xin tạm dừng | Không nói gì, cười cho qua |
| Trong đầu | "Mình đang bực, lát mình sẽ nói" | "Thôi kệ, nói ra cũng thế" |
| Sau đó | Chọn lúc nói ra điều không vui, ngắn gọn | Không bao giờ nói, cất đi |
| Cơn giận về lâu dài | Nhỏ đi vì chuyện được giải quyết | Lớn dần, tìm đường thoát khác |
| Người kia biết gì | Biết mình đã làm người khác không vui | Không biết gì, tiếp tục như cũ |
| Cơ thể | Mệt lúc nói, nhẹ sau khi nói | Đau đầu, căng vai, khó ngủ kéo dài |
Câu hỏi quan trọng nhất để phân biệt: chuyện này, sau vài ngày, mình đã nói ra chưa, hay mình chỉ thôi không nghĩ tới nó nữa? Nếu thôi không nghĩ vì đã thật sự cho qua, tốt. Nếu thôi không nghĩ vì sợ nghĩ tới, đó là đang nén.
Vì sao nhiều người chọn nén
Được dạy từ nhỏ rằng nói ra là hỗn. Nhiều người lớn lên với câu "trẻ con không được cãi", "một điều nhịn chín điều lành". Lớn lên, họ giỏi nhịn nhưng không biết cách nói ra mà vẫn lễ phép, nên chỉ còn hai lựa chọn trong đầu: im, hoặc cãi. Họ chọn im.
Sợ mất lòng, sợ mất việc. Ở chỗ làm, nói ra với sếp hay đồng nghiệp nghe như mạo hiểm. Ở nhà, nói ra với bố mẹ, bố mẹ vợ hay chồng nghe như gây chuyện. Nỗi sợ này có thật, nhưng thường to hơn rủi ro thật của một câu nói nhẹ nhàng, đúng việc.
Nghĩ nói ra cũng không thay đổi được gì. Sau vài lần nói mà không ai nghe, người ta thôi nói. Nhưng cái cần đổi lúc đó thường là cách nói và lúc nói, không phải là ngừng nói hẳn.
Nhầm nén với tử tế. Nhiều người tin nhịn là tốt cho mọi người. Thật ra người kia cũng thiệt: họ không biết mình đã làm bạn buồn, không có cơ hội sửa, và rồi một hôm bị nổ vào mặt vì một chuyện họ không hiểu. Anh L từng nghĩ: "Mình nhịn để nhà yên." Đến hôm cái điều khiển rơi, anh mới thấy nhà không hề yên.
Dấu hiệu cho thấy mình đang nén chứ không phải kiềm chế
Không ai muốn thừa nhận mình đang nén, vì nó nghe như yếu đuối. Nhưng cơ thể và lời nói thường lộ ra trước. Để ý xem bạn có mấy điều dưới đây:
- Hay nói "không sao đâu", "kệ", "thế nào cũng được" khi trong lòng thấy có sao.
- Đau đầu, mỏi vai gáy, đau bụng hay căng hàm kéo dài mà không rõ lý do.
- Nằm mãi không ngủ được, đầu cứ tua lại một cuộc nói chuyện trong ngày, soạn những câu lẽ ra mình nên nói.
- Hay nói mát, nói bóng gió, hoặc làm việc chậm đi, quên trước quên sau với đúng người đã làm mình không vui.
- Thỉnh thoảng nổ rất to vì một chuyện rất nhỏ, xong rồi chính mình cũng không hiểu.
- Người thân bảo "dạo này anh lạ lắm", "em cứ như đang giận ai".
Có vài dấu hiệu không có nghĩa là bạn có vấn đề gì. Nó chỉ cho biết có những chuyện đang chờ được nói. Anh L nhìn danh sách và thấy mình có gần đủ cả sáu. Điều làm anh giật mình nhất là dòng thứ tư: anh vẫn tưởng mình hiền, nhưng nhớ lại thì mấy tuần nay anh trả lời tin nhắn của đồng nghiệp kia chậm hẳn, cố ý để phần việc của người đó trễ một chút. Cơn giận không nói ra đã tự tìm một đường đi khác, lặng lẽ hơn nhưng không vì thế mà tử tế hơn.
Đổi từ nén sang kiềm chế, từng bước nhỏ
Người quen nén không thể một hôm thành người nói thẳng mọi thứ, và cũng không cần thế. Bắt đầu từ chuyện nhỏ, người an toàn:
- Gọi tên cảm xúc với chính mình. Lúc bị đẩy việc, thay vì "không sao", anh L tự nhủ: "Mình đang bực, bực thật." Chỉ vậy thôi, chưa cần nói với ai. Gọi tên giúp mình thôi giả vờ với chính mình.
- Hạ nhiệt lúc đó. Thở ra dài hơn hít vào vài lượt, như thổi nguội thìa canh, không cần hít căng; chóng mặt, tê tay thì dừng. Đi lấy cốc nước. Mục đích là không nói câu cay, chứ không phải xoá cơn bực.
- Ghi lại một dòng. Chuyện gì, ai, mình muốn nói điều gì. Ghi ra giấy là bước đầu tiên đưa chuyện ra khỏi người.
- Nói ra trong vòng một hai ngày, một câu ngắn. Với đồng nghiệp: "Anh ơi, phần báo cáo đó không phải việc của em. Lần này em làm giúp, lần sau anh nhờ trước giúp em nhé." Với mẹ vợ: "Dạ con nghe mẹ nói rồi, chuyện cháu con với vợ con bàn thêm rồi con thưa lại mẹ ạ."
- Bắt đầu từ chỗ an toàn nhất. Tập nói với vợ hay bạn thân trước, rồi mới tới chỗ làm. Mỗi lần nói được một câu nhỏ, cốc nước vơi đi một chút.
Đừng chờ tới lúc có câu nói hoàn hảo. Một câu hơi vụng nói đúng lúc vẫn tốt hơn một câu hay để trong lòng ba tháng. Lần đầu nói ra, tim có thể đập nhanh, giọng hơi run; đó là dấu hiệu bạn đang làm một việc mới, không phải dấu hiệu bạn làm sai.
Tối hôm sau, trên ban công
Tối hôm sau trận quát vì cái điều khiển, anh L và vợ ngồi trên hai cái ghế đẩu ngoài ban công, giữa mấy chậu cây, lúc trời còn chút nắng vàng. Anh xin lỗi con trước, rồi nói với vợ: "Hôm qua anh quát con là không đúng. Anh nghĩ lại rồi, mấy tuần nay ở công ty có nhiều chuyện anh nuốt vào, về nhà thì trút lên con." Vợ anh không trách. Chị hỏi: "Chuyện gì, anh kể em nghe."
Anh kể chuyện bị đẩy việc, chuyện bị phê bình oan. Kể xong, anh thấy vai mình như nhẹ đi. Không có gì được giải quyết ngay tối đó, nhưng cái cốc đã vơi. Hai vợ chồng cùng nghĩ ra vài việc nhỏ: anh sẽ nói với đồng nghiệp chuyện phần báo cáo trong tuần này, còn chuyện bị phê bình oan, anh sẽ xin gặp riêng sếp năm phút để trình bày lại.
Điều đáng giữ lại từ buổi tối đó: nói ra không làm anh thành người nóng tính. Ngược lại, chính những lần nói ra nhỏ, đúng lúc, mới giúp anh không còn phải nổ to vào người mình thương. Kiềm chế thật sự cần cả hai nửa: giữ lời lúc nóng, và nói lời lúc nguội.
Khi nén quá lâu: lúc nên tìm người có chuyên môn
Nếu bạn đã nén nhiều năm, việc nói ra có thể rất khó, thậm chí làm bạn run, khóc hay hoảng. Điều đó bình thường và không có nghĩa là bạn không làm được. Nhưng nếu kèm theo đau đầu, mất ngủ, chán ăn kéo dài nhiều tuần, hoặc những lần nổ đã làm đau người khác, đập phá đồ đạc, hoặc bạn thấy mình không còn muốn nói chuyện với ai, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Có người cùng tập nói ra trong một chỗ an toàn thường giúp nhanh hơn tự xoay xở.
Nếu những điều bạn đang nén là chuyện bị bạo hành, đe doạ ở nhà hay ở chỗ làm, an toàn đi trước: rời khỏi chỗ đó khi có thể, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường, và tìm người hỗ trợ; đó không phải chuyện để nhịn. Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh lần đầu cần đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Kiềm chế cảm xúc và nén cảm xúc khác nhau thế nào?
Kiềm chế là không để cơn giận nói thay mình lúc nóng nhất, nhưng sau đó vẫn chọn lúc nói ra điều không vui. Nén là không bao giờ nói, tự bảo mình không sao. Kiềm chế làm chuyện được giải quyết, còn nén giữ nó lại bên trong.
Nén giận lâu ngày có hại gì không?
Nhiều người thấy nén lâu đi kèm đau đầu, căng vai, khó ngủ, hay nói mát, và có lúc nổ rất to vì chuyện rất nhỏ. Người kia cũng không biết mình đã làm bạn buồn nên tiếp tục như cũ. Nói ra sớm và ngắn gọn giúp tránh vòng đó.
Người hiền nổi giận có đáng sợ hơn không?
Người quen nhịn khi nổ thường làm mọi người bất ngờ vì chưa ai thấy bao giờ, và cơn giận mang theo nhiều chuyện cũ nên có vẻ to. Đó không phải vì họ xấu tính, mà vì đã nén quá lâu. Tập nói ra từng chuyện nhỏ là cách phòng.
Làm sao nói ra điều không vui mà không thành cãi nhau?
Chọn lúc cả hai bình tĩnh, nói một chuyện cụ thể, nói cảm giác của mình và kèm một đề nghị nhỏ. Ví dụ: "Lần trước em bị đẩy phần báo cáo, em hơi khó chịu, lần sau anh nhờ trước giúp em nhé." Tránh kể một loạt chuyện cũ cùng lúc.
Có phải chuyện gì cũng phải nói ra không?
Không. Có những chuyện bạn thật sự cho qua được và vài ngày sau không còn nghĩ tới. Chuyện cần nói là chuyện vẫn quay lại trong đầu, vẫn làm mình nhói khi nghĩ tới, hoặc cứ lặp đi lặp lại với cùng một người.
Mình nói ra thì sợ bị cho là khó tính, phải làm sao?
Nói ngắn, nhẹ, đúng một chuyện thì hiếm khi bị coi là khó tính. Người khó tính thường là người chê mọi thứ hoặc nói nặng lời. Một câu nói rõ ràng, lịch sự còn giúp người khác biết cách cư xử với bạn, đỡ phải đoán.