Thang nhiệt cơn giận là một cái thước 0 tới 10 do chính bạn đặt, mỗi mức gắn với dấu hiệu cụ thể của riêng mình, để giữa lúc đang bực bạn biết mình đang ở đâu: từ 0 tới 3 vẫn nói chuyện được, từ 4 tới 6 cần chậm lại và hạ giọng, từ 7 trở lên thì dừng nói, rời đi, quay lại sau. Thang này không phải điểm đánh giá ai nóng tính hơn ai. Nó chỉ để bạn tự so cơn nóng của mình trước và sau khi làm một việc gì đó để hạ nhiệt.
Nhiều người biết lời khuyên "rời đi khi quá giận" nhưng không biết thế nào là "quá". Đến lúc tự thấy quá thì câu khó nghe đã nói xong. Thang nhiệt giúp bạn đặt mốc trước, lúc đang bình tĩnh, để khi cơn giận tới, quyết định đã có sẵn. Phần dưới hướng dẫn cách dựng thang của riêng mình, đọc nó giữa một cuộc cãi, dùng nó với người trong nhà, và những cách dùng sai khiến thang thành thêm một thứ để cãi nhau.
Vì sao cần một cái thước cho thứ không đo được
Anh C, ba mươi hai tuổi, làm ca ở xưởng, về nhà hay cãi với em trai chuyện tiền điện, chuyện để xe. Anh kể: "Lúc đầu thấy bình thường, nói qua nói lại vài câu, rồi tự nhiên mình đứng dậy, chỉ tay, mặt nóng ran. Không biết từ lúc nào." Câu "không biết từ lúc nào" là lý do của thang nhiệt. Cơn giận leo từng nấc, nhưng nếu không có mốc, mình chỉ nhận ra khi đã ở nấc cao.
Có thước rồi, giữa cuộc nói chuyện anh C có thể tự hỏi thầm: "Mình đang mấy?" Câu hỏi này kéo anh lùi một bước khỏi cuộc cãi để nhìn chính mình, giống như liếc đồng hồ tốc độ khi đang chạy xe. Chỉ riêng việc liếc nhìn đã làm nhiều người chậm lại.
Một lợi ích nữa là thang nhiệt biến cảm giác mơ hồ thành một con số dễ nói. Thay vì nói "anh đang điên lên đây", anh C nói "Anh lên sáu rồi, mình nói chậm lại nhé". Người nghe không thấy bị tấn công, mà hiểu ngay mình cần làm gì. Con số cũng giúp anh so sánh: hôm nay ra ban công tưới cây mười phút, từ bảy xuống bốn; hôm trước ngồi lướt điện thoại mười phút, vẫn bảy. Lần sau anh biết cái gì có ích với mình.
Dựng thang của riêng bạn, mỗi mức một dấu hiệu
Lấy một tờ giấy, vào lúc bạn đang bình tĩnh. Với mỗi mức, viết một hai dấu hiệu bạn thật sự thấy ở mình, chứ không chép từ đâu. Bảng dưới là ví dụ của anh C, để bạn hình dung:
| Mức | Anh C thấy gì ở mình | Việc nên làm ở mức này |
|---|---|---|
| 0–1 | Thoải mái, vai thả, nói chuyện bình thường | Đây là lúc tốt nhất để bàn chuyện khó |
| 2–3 | Hơi khó chịu, thở dài, nói "ừ thôi được" | Nói ra điều mình không vui, ngắn gọn |
| 4–5 | Mặt nóng, nói nhanh, bắt đầu ngắt lời em | Chậm lại, hạ giọng, hỏi lại cho rõ ý em |
| 6 | Tay siết, đứng dậy, trong đầu có chữ "lúc nào cũng" | Nói câu tạm dừng, thở ra dài vài lượt |
| 7–8 | Giọng to, chỉ tay, muốn nói câu cay nhất | Dừng nói, rời đi hai mươi phút, hẹn giờ quay lại |
| 9–10 | Muốn đập đồ, không nghe được gì nữa | Ra khỏi phòng ngay, đi tới chỗ thoáng, không quay lại khi chưa hạ |
Ranh giới quan trọng nhất trên thang là mức mà bạn còn nghe được người kia. Với anh C đó là năm. Qua năm, anh vẫn nói, nhưng chỉ còn nói để thắng. Bạn tự tìm ranh giới của mình và khoanh tròn nó trên tờ giấy. Mức đó là "vạch đỏ": chạm vào là dừng, không bàn thêm.
Đọc thang giữa lúc đang bực
Thang dựng xong mà không dùng giữa lúc nóng thì chỉ là tờ giấy. Anh C tập theo năm bước này mỗi khi thấy trong người bắt đầu khác đi:
- Hỏi thầm "mình đang mấy?" Không cần chính xác, chỉ cần ước lượng. Nói thầm con số giúp đầu óc chuyển từ "chuyện của em" sang "chuyện của mình".
- Nếu dưới vạch đỏ: chậm lại, nói nhỏ đi một chút, và hỏi một câu để hiểu chứ không để vặn, ví dụ "Ý em là tháng này anh dùng điện nhiều hơn à?"
- Nếu chạm vạch đỏ: nói câu dừng đã chuẩn bị trước, ví dụ "Anh lên bảy rồi, anh ra ngoài một lát, chín giờ mình nói tiếp."
- Trong lúc rời đi: làm một việc tay chân chậm. Anh C ra ban công tưới mấy chậu húng, thở ra dài như thổi nguội thìa canh, hít nhẹ lại qua mũi; nếu thấy chóng mặt, tê tay thì thôi, thở bình thường. Cứ vài phút hỏi lại con số.
- Quay lại khi đã về dưới bốn. Đừng quay lại khi vẫn sáu chỉ vì đã tới giờ hẹn; nhắn hoặc nói xin thêm mười phút, rồi giữ lời.
Ghi lại vài lần: trước khi rời đi là mấy, sau hai mươi phút là mấy, mình đã làm gì. Sau vài tuần, anh C biết tưới cây giúp anh hạ nhanh hơn ngồi một chỗ, còn ngồi nghĩ lại lý lẽ thì làm con số đứng yên.
Lần đầu dùng thang: một tối cãi chuyện tiền điện
Tối thứ Tư, hoá đơn tiền điện về, cao gần gấp rưỡi tháng trước. Em trai anh C ở phòng có điều hoà, anh thì không. Anh cầm tờ hoá đơn đi vào phòng em, mở đầu bằng câu: "Tháng này em tính sao?" Em trai đáp ngay: "Sao lại em, anh cũng bật quạt cả đêm còn gì." Anh C thấy mặt nóng lên, và lần này, khác mọi lần, anh nhớ ra câu hỏi đã tập: mình đang mấy? Anh ước chừng năm, sát vạch đỏ.
Anh không nói tiếp ngay. Anh đặt tờ hoá đơn lên bàn, lùi ra sát cửa, hạ giọng: "Anh đang năm rồi, anh nói chậm thôi. Em cho anh xem lại số tháng trước, mình chia theo cái gì cho công bằng." Em trai im một lúc rồi kéo ghế ngồi. Hai anh em không cãi xong, mà bàn xong: tháng này chia theo số ngày mỗi người ở nhà, tháng sau thử lắp thêm một cái ổ cắm đo điện riêng cho phòng có điều hoà.
Tối đó anh C ghi vào sổ: trước khi nói câu dừng là năm, sau năm phút là ba. Không phải lần nào cũng trơn tru như vậy. Tuần sau, một cuộc cãi khác chuyện để xe, anh quên hỏi con số và lên bảy lúc nào không hay, phải ra ban công đứng gần nửa tiếng. Nhưng chính lần quên đó giúp anh nhận ra: chuyện để xe xảy ra lúc anh vừa đi ca đêm về, đói và buồn ngủ. Thang nhiệt không chỉ cho biết lúc dừng, nó còn cho biết hôm nào mình nên tránh mở những chuyện khó.
Dùng thang nhiệt với người trong nhà
Thang nhiệt có ích nhất khi người sống cùng cũng hiểu nó. Anh C nói chuyện với em trai vào một buổi trưa Chủ nhật, lúc cả hai đều vui: "Anh hay nóng chuyện tiền nong. Từ giờ anh nói con số, em thấy anh nói sáu, bảy là anh sắp nổ, mình dừng nhé." Em trai hỏi lại thang của anh trông thế nào, và kể rằng em thì khi bực lại im lặng, bỏ vào phòng. Từ đó hai anh em biết: anh nói số, em đi vào phòng, đều là xin dừng chứ không phải bỏ cuộc.
Thang nhiệt cũng dùng được với con lớn, theo cách nhẹ nhàng: bố mẹ tự nói số của mình trước, như một cách làm mẫu, chứ không hỏi dồn con "con đang mấy". Trẻ nhỏ thì dùng hình ảnh dễ hơn, như ấm nước đang nguội, đang ấm, đang sôi.
Điều cần thoả thuận rõ là con số chỉ để báo cho nhau, không ai được dùng nó để trách. Câu "em lúc nào cũng lên tám" là dùng sai thang. Câu "anh thấy hôm nay em hạ nhanh hơn hôm trước" là dùng đúng. Và nếu một người nói mình đã tới vạch đỏ, người kia không đuổi theo bắt nói cho xong.
Những cách dùng sai khiến thang thành thêm một thứ để cãi
Thang nhiệt đơn giản, nên cũng dễ bị dùng lệch. Mấy kiểu dưới đây hay gặp:
- Chấm điểm người khác. "Em đang chín đấy" nói giữa lúc cãi nghe như chế giễu. Chỉ nói số của mình.
- Cố hạ số cho đẹp. Đang bảy mà tự nhủ là bốn để được nói tiếp; kết quả là câu cay vẫn bật ra.
- Biến thang thành bài kiểm tra. Tự trách mình vì hôm nay "lên chín", rồi buồn cả tối. Thang không chấm đúng sai; nó chỉ cho biết lúc nào cần dừng.
- Dựng thang mà quên vạch đỏ. Thang đủ mười mức nhưng không quyết sẵn mức nào phải rời đi, thì giữa lúc nóng bạn vẫn sẽ cãi tiếp.
- Chỉ dùng khi đã ở tám, chín. Lúc đó gần như không ai nhớ được thang. Tập hỏi "mình đang mấy" từ những lần bực nhỏ, ở mức ba, bốn.
Thang nhiệt dùng được lâu khi nó nhẹ nhàng, riêng tư và có một vạch đỏ rõ ràng. Không cần lần nào cũng nhớ; mỗi lần nhớ được là một lần cuộc nói chuyện đỡ hỏng hơn.
Khi con số cứ đứng cao: lúc nên gặp chuyên gia
Có những dấu hiệu cho thấy tự đo, tự hạ không còn đủ. Ví dụ: gần như ngày nào bạn cũng chạm vạch đỏ dù đã tập nhiều tuần; con số rất hay vọt từ hai lên chín trong vài giây, không kịp làm gì; ở mức cao bạn đã từng đập đồ, làm đau người hoặc làm đau chính mình; hay cơn giận đi kèm mất ngủ, chán ăn, khó làm việc kéo dài. Khi đó, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là bước hợp lý. Mang theo tờ thang nhiệt và vài dòng ghi chép sẽ giúp buổi nói chuyện đi vào việc nhanh hơn.
Nếu ở mức cao bạn thấy đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh không giảm, nhất là lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Nếu ai đó trong nhà đã ra tay hay đe doạ, an toàn đi trước: rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Thang nhiệt cơn giận có phải là bài test đánh giá mức nóng tính không?
Không. Đây là cái thước bạn tự đặt cho riêng mình để biết giữa lúc bực mình đang ở đâu và nên làm gì. Không có con số đạt hay trượt, không ai được dùng nó để so người này với người kia.
Nên đặt vạch đỏ ở mức nào?
Ở mức mà bạn thấy mình bắt đầu không nghe được người kia nữa, chỉ còn nói để thắng. Với nhiều người đó là khoảng năm hay sáu, nhưng mỗi người một khác. Hãy nhớ lại vài lần cãi gần đây để tìm mức của mình.
Đang cãi mà nói con số ra có kỳ không?
Lúc đầu có thể hơi lạ, nên cần nói trước với người thân vào lúc bình thường. Khi cả hai đã hiểu, câu "anh lên sáu rồi" thường nhẹ hơn nhiều so với một câu cáu, và người kia biết ngay mình cần dừng lại.
Rời đi rồi mà con số không giảm thì làm sao?
Xem lại mình đang làm gì trong lúc rời đi. Nếu đang ngồi soạn lý lẽ hay đọc lại tin nhắn, con số thường đứng yên. Thử đổi sang việc tay chân chậm như đi bộ, tưới cây, rửa mặt nước mát, và xin thêm thời gian trước khi quay lại.
Có dùng thang nhiệt cho trẻ con được không?
Với trẻ lớn, bố mẹ tự nói số của mình làm mẫu thường hiệu quả hơn hỏi con. Với trẻ nhỏ, hình ảnh ấm nước nguội, ấm, sôi dễ hiểu hơn con số. Tránh biến nó thành điểm để khen chê con.
Bao lâu thì nên xem lại thang của mình?
Sau vài tuần dùng, bạn thường thấy dấu hiệu thật ở từng mức rõ hơn lúc mới viết. Sửa lại tờ giấy cho đúng với mình. Có người còn dời vạch đỏ xuống thấp hơn vì nhận ra mình nói câu khó nghe sớm hơn mình tưởng.