Bài tập thở để bình tĩnh lại gọn nhất là một chuỗi ba phút: phút đầu dừng việc đang làm và cảm nhận hai bàn chân trên sàn; phút thứ hai thở ra dài hơn hít vào, hít qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh tới sáu; phút thứ ba mở mắt nhìn quanh, gọi tên cảm giác đang có rồi mới chọn việc kế tiếp. Không cần hít căng ngực, không cần nín thở, không cần chỗ yên tĩnh. Đứng giữa siêu thị, ngồi trong phòng họp hay nằm trên giường đều làm được, và không ai xung quanh nhận ra bạn đang tập.
Ba phút không làm chuyện gây bực biến mất. Nó chỉ kéo cơ thể xuống khỏi đỉnh cơn, đủ để câu tiếp theo bạn nói ra là câu mình chọn, chứ không phải câu bật ra. Phần dưới tả từng phút như thể có người ngồi cạnh nhắc, kèm cách chỉnh cho từng chỗ, những lỗi làm ba phút thành vô ích, và lúc nào thì nên tìm người có chuyên môn.
Ba phút này dùng khi nào, và vì sao nó chạy được
Hình dung chị A vừa đọc xong tin nhắn trong nhóm chat gia đình, có người nhắc lại chuyện cũ bằng một câu nửa đùa nửa thật. Mặt chị nóng lên, ngón tay đã đặt lên bàn phím, trong đầu soạn sẵn một đoạn dài có chữ "lúc nào cũng" và "bao giờ cũng". Đó là lúc dùng chuỗi ba phút: khi cơ thể đã kịp phản ứng mà đầu óc chưa kịp nghĩ. Chuỗi này cũng hợp với lúc vừa bị ai đó nói nặng, vừa nghe tin xấu, vừa giật mình vì một tiếng động lớn, hay chỉ là cuối ngày thấy mọi thứ trong người như căng hết cỡ.
Khi tức hay hoảng, hơi thở tự nhiên chuyển lên ngực, ngắn và nhanh, vai nhô lên, hàm nghiến lại. Cơ thể đang chuẩn bị cho một cuộc va chạm. Bạn không ra lệnh được cho tim đập chậm lại, nhưng ra lệnh được cho hơi thở. Khi hơi thở ra kéo dài hơn hơi hít vào, nhịp tim có xu hướng dịu theo; nhiều người thấy rõ điều đó sau chừng mười nhịp. Ba phút là đủ để cơn nóng lùi từ mức "sắp nói câu cay nhất" về mức "còn bực nhưng nói chuyện được".
Một điều người ta hay hiểu sai: bình tĩnh lại không có nghĩa là hết giận. Cơn giận vẫn còn đó, có khi còn đúng nữa, vì người kia nói sai thật. Ba phút chỉ trả lại cho bạn quyền chọn. Bạn vẫn nói ra được điều mình không đồng ý, chỉ là nói bằng giọng mình muốn và vào lúc mình chọn.
Phút thứ nhất: dừng lại và tìm chỗ đặt chân
Phút đầu chưa cần thở theo nhịp nào. Việc duy nhất là cắt đà của cơn, để tay khỏi gõ tiếp, miệng khỏi nói tiếp. Đi theo thứ tự dưới đây, mỗi bước chừng mười lăm giây.
- Buông thứ đang cầm. Úp điện thoại xuống bàn, đặt cái thìa, cái bút xuống. Tay rảnh thì đầu bớt bị kéo về chuyện vừa đọc, vừa nghe. Nếu đang nói chuyện trực tiếp, dùng một câu xin dừng ngắn, ví dụ "Em cần một chút, cho em ba phút rồi mình nói tiếp."
- Đặt cả hai bàn chân xuống sàn. Nếu đang đứng, chia đều sức nặng lên hai chân, hơi chùng gối. Nếu đang ngồi, kéo hai chân về cho bàn chân chạm đất, không vắt chéo. Ấn nhẹ gót xuống như muốn cảm nhận độ cứng của nền nhà.
- Thả vai và hàm. Nhún vai lên sát tai rồi để rơi xuống một lần. Hé miệng một chút để răng trên răng dưới không chạm nhau. Phần lớn người đang tức không biết mình đang nghiến răng cho tới khi thả ra.
- Tự chấm cơn của mình trên thang 0 đến 10. Không phải điểm đánh giá ai, chỉ là con số để lát nữa so trước và sau. Nhẩm thầm, ví dụ "Giờ đang tám." Chỉ cần gọi ra được con số là đầu óc đã chuyển từ chỗ bị cuốn sang chỗ quan sát, dù chỉ một chút.
Phút đầu có vẻ chưa làm gì nhiều, nhưng nó chặn được phần lớn những câu khiến người ta hối hận. Câu nói đau nhất thường bật ra trong mười giây đầu tiên, và phút này nằm đúng chỗ đó.
Phút thứ hai: thở ra dài hơn hít vào
Bắt đầu bằng một hơi thở ra trước, chứ không phải hít vào. Hé môi, thở hết hơi đang có trong ngực ra ngoài thật chậm, như đang thổi nguội một thìa canh nóng đưa lên miệng cho đứa nhỏ: đủ để hơi nóng bay đi, không đủ mạnh để canh tràn ra. Khi hết hơi, đừng vội hít. Chờ một nhịp, cơ thể sẽ tự kéo hơi vào.
Giờ hít vào qua mũi, đếm thầm một, hai, ba, bốn. Hít vừa phải, không cần căng ngực, không cần ưỡn người. Đặt một bàn tay lên bụng, ngay dưới rốn, nếu thấy tay hơi nhô lên khi hít là được; nếu không thấy cũng không sao. Rồi thở ra qua miệng, đếm một tới sáu, chậm hơn lúc hít. Ai thấy sáu nhịp là dài quá thì thở ra tới năm, miễn là thở ra lâu hơn hít vào. Không có chỗ nín thở nào trong chuỗi này.
Lặp lại như vậy chừng sáu tới tám lần, vừa đủ một phút. Đầu óc sẽ lạc về chuyện vừa xảy ra, có khi lạc ngay ở nhịp thứ hai. Đó là chuyện bình thường. Thấy mình lạc thì đếm lại từ một, không trách. Có người thích thay chữ số bằng hai chữ: hít vào nhẩm "dừng", thở ra nhẩm "thả". Cách nào giữ được nhịp thở ra dài là cách đúng với bạn.
Nếu đang ở chỗ đông người và ngại thở ra bằng miệng, thở ra qua mũi cũng được, chỉ cần chậm. Người xung quanh chỉ thấy bạn đứng yên một lúc. Có người đang đứng xếp hàng ở quầy thanh toán, nhẩm đếm thở ra sáu nhịp, tới lượt mình thì giọng đã đủ bình thường để nói với nhân viên thu ngân một câu nhẹ nhàng thay vì câu cáu.
Phút thứ ba: mở mắt, gọi tên, chọn bước kế
Nhìn ra xa một chút. Nếu đang nhìn xuống điện thoại hay mặt bàn, ngẩng lên nhìn một điểm xa hơn: cái cửa sổ, góc tường, ngọn cây ngoài sân. Mắt nhìn xa giúp đầu thôi dồn vào một điểm nóng. Đếm thầm ba thứ mình đang thấy, không cần đẹp, chỉ cần có thật: cái ghế màu xám, cái ly nước, vệt nắng trên sàn.
Gọi tên cảm giác bằng một câu ngắn. Nói thầm trong đầu "Mình đang tủi vì bị nhắc chuyện cũ trước mặt cả nhà." Câu càng cụ thể càng tốt. Gọi được tên thì cơn giận thường bớt một nấc, vì nó thôi là một khối mù mịt và thành một chuyện có đầu có đuôi.
Chấm lại thang 0 đến 10. So với con số ở phút đầu. Từ tám xuống năm là ba phút đã làm được việc. Nếu vẫn tám hay chín, làm thêm một vòng hai phút thở ra dài nữa, hoặc rời khỏi chỗ đó một lúc. Con số chỉ để bạn tự biết, không ai chấm bạn cả.
Chọn một bước kế tiếp, nhỏ thôi. Không phải quyết chuyện lớn. Chỉ là: trả lời tin nhắn ngay hay để tối; nói tiếp cuộc nói chuyện hay hẹn lại; uống cốc nước rồi quay vào bàn. Ví dụ chị A gõ vào nhóm chat một dòng: "Chuyện này em muốn nói riêng với chị, tối nay em gọi nhé." Thay cho đoạn văn dài đã soạn sẵn lúc mặt còn nóng.
Cùng một chuỗi, chỉnh thế nào cho từng chỗ
Khung ba phút giữ nguyên, chỉ đổi cách đặt người và cách thở ra cho hợp chỗ đang đứng. Bảng dưới là vài chỗ hay gặp nhất.
| Đang ở đâu | Chỉnh thế nào |
|---|---|
| Trong cuộc họp, ngồi giữa đồng nghiệp | Đặt hai bàn tay úp lên đùi dưới gầm bàn, thở ra qua mũi thật chậm, mắt nhìn vào sổ có trang trống. Không ai nhận ra. |
| Đứng nấu ăn, con quấy bên cạnh | Tắt bếp trước, lùi một bước khỏi chảo nóng. Thở ra như thổi nguội thìa canh, theo đúng nghĩa đen. |
| Đang lái xe, bị xe khác cắt đầu | Chưa thở theo nhịp đếm, giữ mắt nhìn đường. Thở ra dài một hơi, nới tay trên tay lái, tìm chỗ an toàn rồi mới làm đủ ba phút. |
| Nằm trên giường, không ngủ được vì bực | Nằm ngửa, một tay đặt lên bụng. Bỏ bước nhìn ra xa, thay bằng cảm nhận sức nặng của người trên nệm. |
| Đứng giữa chỗ đông người | Thở ra qua mũi, giả như đang chờ ai. Đếm ba thứ nhìn thấy quanh mình thay cho nhắm mắt. |
Chỗ nào cũng có một điểm chung: trước khi thở theo nhịp, hãy chắc là mình đang an toàn. Đang cầm dao, đang chạy xe hay đang đứng cạnh bếp lửa thì việc đầu tiên là đặt dao xuống, tấp xe vào lề, tắt bếp. Hơi thở để sau vài giây cũng không muộn.
Những chỗ hay làm sai khiến ba phút thành vô ích
Người mới tập thường làm đúng nhịp đếm nhưng vẫn thấy không ăn thua. Phần lớn là vì một trong mấy lỗi sau.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Hít một hơi thật sâu, căng hết ngực | Thở ra trước, rồi hít vừa phải. Hít căng làm vai nhô lên, cơ thể càng giống tư thế sắp đánh nhau. |
| Vừa thở vừa đọc lại tin nhắn gây bực | Úp máy xuống. Thở mà mắt vẫn dán vào câu gây bực thì đầu cứ quay lại đó. |
| Tự nhủ "bình tĩnh, bình tĩnh" liên tục | Đếm nhịp hoặc nhẩm hai chữ "dừng, thả". Ra lệnh cho mình bình tĩnh thường làm mình bực thêm vì thấy chưa bình tĩnh được. |
| Thở xong lập tức nói lại chuyện cũ | Chấm lại thang 0 đến 10 trước. Còn trên sáu thì làm thêm một vòng hoặc hẹn lại. |
| Chỉ tập lúc đang nổ | Tập vài lần lúc đang bình thường, ví dụ lúc chờ đèn đỏ hay chờ nước sôi. Lúc nóng, cơ thể chỉ làm được thứ nó đã quen. |
Cũng không cần làm những việc người ta hay tưởng là "xả": đấm gối, đập bàn, hét lên cho nhẹ người. Nhiều người thấy làm vậy xong cơn nóng còn bốc cao hơn, vì cơ thể vừa được tập thêm một lần phản ứng mạnh. Uống một ly rượu cho bớt bực cũng vậy: trước mắt thấy dịu, nhưng cái phanh trong đầu mềm ra, câu nặng lời dễ bật ra hơn.
An toàn khi thở, và khi nào cần gặp chuyên gia
Chuỗi ba phút dùng hơi thở chậm, không có đoạn nín thở, nên phần lớn người làm được. Dù vậy, nếu đang thở mà thấy chóng mặt, tê đầu ngón tay, choáng hay hoa mắt, dừng ngay, thở bình thường lại theo cách cơ thể muốn, ngồi xuống nếu đang đứng. Thường là do hít vào quá mạnh hoặc thở quá nhanh. Người có bệnh tim, bệnh phổi, hen suyễn, hay đang mang thai thì nên hỏi bác sĩ trước khi tập bất kỳ bài nào có nín thở hay thở theo nhịp đếm dài.
Ba phút là công cụ cho đời thường, không thay được việc chăm sóc sức khoẻ tinh thần. Nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi cơn giận của bạn đã làm đau người khác hoặc đập phá đồ đạc, khi đã cố mà cơn nóng vẫn lặp lại gần như mỗi ngày, khi có những cơn hoảng ập đến nhiều lần, hay khi lo âu kéo dài nhiều tuần làm bạn mất ăn mất ngủ, ảnh hưởng tới công việc. Nếu là lần đầu thấy đau ngực, khó thở hay tim đập rất nhanh, đừng vội cho là do cảm xúc: hãy đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh trước đã.
Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Còn ngay hôm nay, chỉ cần thử chuỗi ba phút một lần lúc đang yên, ví dụ trước khi mở máy tính buổi sáng. Lần đầu sẽ thấy hơi gượng, tới lần thứ năm thì nó bắt đầu thành phản xạ.
Câu hỏi thường gặp
Ba phút có ngắn quá không, sao không thở mười lăm phút cho chắc?
Ba phút là khoảng thời gian người ta làm được ngay giữa lúc bực, ở bất cứ đâu. Mười lăm phút thì hợp với buổi tập riêng lúc rảnh. Nếu ba phút xong vẫn thấy cơn còn cao, làm thêm một vòng nữa hoặc rời chỗ đó đi bộ một lúc.
Đếm bốn hít vào, sáu thở ra có bắt buộc không?
Không bắt buộc đúng con số. Điều cần giữ là thở ra lâu hơn hít vào và không cố hít căng. Ai thấy bốn và sáu khó theo thì đổi thành ba và năm, miễn là thấy dễ chịu và không bị hụt hơi.
Thở theo cách này mà thấy chóng mặt thì có sao không?
Chóng mặt thường là do hít vào quá mạnh hoặc thở quá nhanh. Hãy dừng lại, thở bình thường theo nhu cầu của cơ thể, ngồi xuống nếu đang đứng. Nếu chóng mặt kèm đau ngực hay khó thở, nhất là lần đầu, nên đi khám hoặc gọi 115.
Có cần nhắm mắt khi làm chuỗi ba phút không?
Không cần. Ở chỗ đông người hay khi đang trông trẻ, mở mắt nhìn một điểm cố định là đủ. Nhắm mắt chỉ hợp khi bạn đang ngồi ở chỗ an toàn và không phải để mắt tới ai.
Làm xong mà vẫn còn giận thì có phải làm sai không?
Không. Mục tiêu là hạ cơn từ đỉnh xuống mức nói chuyện được, không phải xoá cơn giận. Chuyện làm mình giận có thể đáng giận thật, và bạn vẫn có quyền nói ra, chỉ là nói lúc đã đủ bình tĩnh.
Trẻ lớn và người lớn tuổi có dùng chuỗi này được không?
Phần lớn là được, vì không có nín thở và không cần tư thế khó. Với trẻ, rút ngắn nhịp đếm và làm cùng con cho con bắt chước. Người lớn tuổi có bệnh tim, phổi thì hỏi bác sĩ trước khi tập thở theo nhịp đếm.