Khi đang tức, bài tập thở có ích nhất là thở ra trước và thở ra dài hơn hít vào: đẩy hết hơi ra chậm qua miệng, để hơi tự vào qua mũi trong bốn nhịp đếm, rồi thở ra sáu tới tám nhịp, lặp lại chừng hai phút. Đừng làm theo phản xạ "hít một hơi thật sâu", vì hít căng lúc đang giận thường làm ngực càng căng, vai càng nhô, giọng càng to. Thở ra dài mới là cái phanh. Trong lúc thở, nói một câu ngắn để xin tạm dừng, đừng bỏ đi im lặng.
Bài này đi theo đúng thứ tự một cơn giận diễn ra: những giây trước khi nổ, hai phút đầu, rồi lúc quay lại nói chuyện. Có câu mẫu cho từng vai, bảng những việc tưởng giúp mà thật ra làm cơn to thêm, và dấu hiệu cho thấy đã đến lúc tìm người có chuyên môn cùng nhìn lại.
Cơn giận đi vào người qua đường nào
Anh B về tới nhà lúc gần bảy giờ, bụng đói, đường kẹt cả tiếng. Vợ hỏi một câu bình thường: "Anh nhớ đóng tiền điện chưa?" Anh chưa đóng. Câu hỏi ấy nếu nghe lúc chín giờ sáng chỉ là câu nhắc. Nghe lúc bảy giờ tối, đói và mệt, nó thành câu trách. Anh thấy nóng ở gáy, tim đập nhanh, hai tay nắm lại, và trong đầu một câu đã soạn sẵn: "Em lúc nào cũng chỉ biết hỏi, có bao giờ hỏi anh ăn chưa." Nhiều người từng trải nhận ra cơn giận lúc chiều tối khi bụng rỗng thường to gấp đôi cơn giận cùng chuyện ấy vào buổi sáng.
Cơ thể lúc ấy đang làm đúng việc của nó: chuẩn bị để chống đỡ. Hơi thở lên cao, ngắn, nhanh. Cơ hàm, cơ vai, nắm tay đều siết lại. Giọng có xu hướng to và nhanh hơn. Đầu óc thu hẹp lại, chỉ thấy cái sai của người kia. Đây không phải chuyện tính xấu, mà là phản ứng chung của con người. Nhưng cũng chính vì nó tự động, nên nếu không có gì chen vào, câu nói bật ra sẽ là câu cay nhất mình nghĩ được.
Hơi thở là chỗ chen vào dễ nhất, vì nó vừa tự chạy, vừa điều khiển được bằng ý. Không ai ra lệnh được cho tim đập chậm lại, nhưng ai cũng kéo dài được một hơi thở ra. Và khi hơi thở ra dài, cả người có xu hướng dịu theo, giống như nhả chân ga.
Những giây trước khi nổ: dấu hiệu nhận ra được
Thở đúng lúc quan trọng hơn thở đúng nhịp. Cơn nóng có những dấu hiệu báo trước, mỗi người một kiểu. Đọc danh sách dưới đây rồi đánh dấu những cái giống mình, để lần sau nhận ra sớm hơn vài giây.
- Nóng ở mặt, ở tai hoặc ở gáy, có người thấy như có luồng nóng chạy từ ngực lên.
- Nghiến răng, mím môi, hoặc nhận ra mình đang nói nhanh hơn thường lệ.
- Hai bàn tay tự nắm lại, ngón tay gõ liên tục lên bàn hoặc lên màn hình.
- Trong đầu xuất hiện những chữ tuyệt đối: "lúc nào cũng", "không bao giờ", "biết ngay mà".
- Muốn cắt ngang lời người kia khi họ chưa nói xong câu.
- Gõ tin nhắn trả lời dài gấp mấy lần tin nhắn mình vừa nhận.
- Thấy cần phải thắng, phải nói câu cuối cùng.
Chỉ cần nhận ra một dấu hiệu là đủ để bắt đầu thở. Đừng chờ đến khi chắc chắn mình đang giận. Nếu biết trước mình sắp vào một cuộc nói chuyện dễ nóng, ví dụ bàn chuyện tiền bạc hay chuyện học của con, hãy ăn chút gì trước, uống nước, và chọn lúc cả hai không quá mệt. Phần lớn những trận cãi lớn bắt đầu lúc cả hai đều đói.
Hai phút đầu: thở thế nào, cụ thể từng nhịp
Hai phút này chia làm bốn chặng, mỗi chặng chừng nửa phút. Đừng lo nhớ đúng giây, cứ đi lần lượt.
- Nói câu xin dừng, rồi thở ra hết. Một câu ngắn, không trách, ví dụ chồng nói với vợ "Anh đang nóng, cho anh hai phút rồi anh trả lời em." Nói xong hé môi, thở ra chậm qua miệng cho tới khi gần hết hơi, như đang thổi nguội thìa canh nóng. Đừng thở phì ra một phát, cái đó nghe giống tiếng thở dài bực bội và người kia sẽ hiểu sai.
- Để hơi tự vào, đừng kéo. Sau khi thở ra hết, chờ một chút, rồi để không khí đi vào qua mũi, đếm thầm tới bốn. Hít vừa đủ, không ưỡn ngực. Nếu được, đặt một tay lên bụng để cảm nhận bụng hơi phồng ra.
- Thở ra lâu hơn, sáu tới tám nhịp. Qua miệng, môi hơi chụm. Có người thấy dễ hơn khi ngân một tiếng "ừm" rất nhỏ trong cổ họng lúc thở ra, vì tiếng ngân tự kéo hơi ra dài. Lặp lại hít bốn, thở sáu tới tám chừng năm, sáu lần.
- Thả tay và đổi tư thế. Mở hai bàn tay ra, xoè ngón, đặt lên đùi hoặc buông thõng. Nếu đang đứng đối diện người kia, lùi nửa bước hoặc ngồi xuống. Người đứng đối diện nhau, nhất là khi một người cao hơn, dễ thấy như đang bị dồn vào thế đối đầu.
Sau hai phút, tự hỏi: cơn của mình trên thang 0 đến 10 đang ở đâu? Con số này không để ai chấm, chỉ để bạn tự so trước và sau. Nếu đã xuống dưới năm, nói tiếp được. Nếu vẫn trên bảy, nên rời đi một lúc thay vì cố ngồi lại. Ví dụ vợ nói với chồng "Em vẫn còn bực, em ra ngoài đi bộ một vòng, mười lăm phút nữa em về mình nói tiếp."
Những việc tưởng giúp mà làm cơn to thêm
Nhiều người đã thử "kiềm chế" theo những cách nghe có vẻ hợp lý, nhưng làm xong lại nổ to hơn. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách dễ làm sai và cách thay thế.
| Làm dở | Vì sao làm cơn to thêm | Làm được |
|---|---|---|
| Hít một hơi thật sâu rồi nín | Ngực căng, cổ siết, lúc thở ra thường bật thành câu quát | Thở ra trước, không nín, hít vừa phải |
| Nén im, nghiến răng chịu cho qua | Cơn giận không đi đâu, chỉ dồn lại, lần sau nổ vì chuyện nhỏ hơn | Nói câu xin dừng, thở hai phút, hẹn giờ nói lại |
| Bỏ đi không nói gì, đóng cửa mạnh | Người ở lại thấy bị bỏ rơi, cơn giận chuyển sang họ | Nói rõ mình đi đâu, bao lâu thì quay lại |
| Đập bàn, ném gối cho "xả" | Cơ thể được tập thêm một lần phản ứng mạnh, cơn còn bốc lên | Mở bàn tay, đi bộ chậm, uống nước mát |
| Uống bia, rượu cho bớt bực | Cái phanh trong đầu mềm ra, lời nặng dễ bật hơn | Ăn chút gì nếu đang đói, uống nước lọc |
Có một kiểu sai khác ít ai để ý: thở rất đúng, nhưng vừa thở vừa nhắc lại trong đầu câu người kia vừa nói, như tua đi tua lại một đoạn phim. Lúc ấy hơi thở chậm mà đầu óc vẫn đổ thêm dầu. Thay vào đó, dồn chú ý vào cảm giác hơi mát đi vào ở mũi và hơi ấm đi ra ở môi.
Quay lại nói chuyện: lúc nào và nói gì
Quay lại khi cả hai đã xuống dưới mức nửa thang, thường là sau mười lăm tới ba mươi phút, đôi khi phải sang hôm sau. Đừng quay lại khi vẫn còn câu đáp trả nằm sẵn trên đầu lưỡi. Một mẹo nhỏ: nếu câu đầu tiên bạn định nói có chữ "nhưng" hay "tại vì em", nghĩa là cơn còn đó.
Câu mở đầu nên nói về mình, không nói về người kia. Chồng nói với vợ: "Lúc nãy anh đói với mệt nên nghe câu em hỏi thành câu trách. Tiền điện anh quên thật, tối nay anh đóng." Em nhắn sếp sau một cuộc gọi căng: "Lúc nãy em trả lời hơi gắt, em xin lỗi anh. Phần số liệu em gửi lại trước ba giờ chiều." Câu như vậy vừa nhận phần mình, vừa đưa chuyện về việc cần làm.
Sau đó là sửa gốc. Nếu cơn giận hay đến vào giờ cố định, như bảy giờ tối hay sáng thứ Hai, có khi gốc là cái đói, cái mệt, chứ không phải người kia. Một hộp sữa trong cặp, một bữa xế, hai vợ chồng hẹn không bàn chuyện tiền trước bữa tối, nghe nhỏ nhặt nhưng nhiều nhà thấy số lần cãi nhau giảm rõ. Thở chỉ là phanh, còn sửa đường mới là việc lâu dài.
Cũng nên tập trước lúc chưa có chuyện gì. Mỗi tối trước khi ngủ, nằm ngửa làm năm hơi thở ra dài, hoặc lúc đứng chờ thang máy làm ba hơi. Không ai thấy, không tốn thêm phút nào trong ngày. Tới khi cơn nóng thật sự đến, cơ thể đã quen đường, chỉ cần nhắc một chữ "thả" là hơi thở tự kéo dài ra. Người không tập trước thường quên sạch mọi thứ đã đọc đúng vào lúc cần nhất.
An toàn khi tập thở, và lúc nào nên tìm người có chuyên môn
Bài thở ở đây không có đoạn nín thở, nhưng thở ra quá mạnh hay hít vào quá nhanh vẫn có thể làm chóng mặt. Thấy chóng mặt, tê tay, tê môi hay choáng thì dừng, thở bình thường theo cách cơ thể muốn, ngồi xuống. Người có bệnh tim, phổi, hen, hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập những bài có nín thở hay nhịp đếm dài.
Hơi thở giúp được trong khoảnh khắc, nhưng không đủ khi cơn giận đã vượt tầm tự xử lý. Nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu bạn đã từng làm đau người khác hay đập phá đồ đạc lúc giận, nếu đã cố nhiều lần mà cơn nóng vẫn lặp lại gần như ngày nào cũng vậy, hoặc nếu căng thẳng kéo dài nhiều tuần làm bạn mất ngủ, chán ăn, ảnh hưởng tới công việc. Nếu bạn lỡ tay với người trong nhà, hãy dừng lại, rời khỏi chỗ đó, và tìm người có chuyên môn càng sớm càng tốt; nói thẳng điều này không phải để đổ lỗi, mà vì an toàn của cả nhà là trên hết. Còn nếu bạn là người đang bị doạ hay bị đánh, rời khỏi chỗ đó, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường.
Nếu lúc tức mà thấy đau thắt ngực, khó thở, tim đập rất nhanh không dịu, đặc biệt là lần đầu, đừng nghĩ chỉ là do giận: hãy đi khám hoặc gọi 115. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúc tức không nên hít thật sâu?
Hít căng lúc đang giận làm ngực và vai càng siết, cơ thể càng giống tư thế sắp va chạm. Thở ra trước và thở ra dài hơn hít vào mới giúp cơ thể nhả bớt. Hít vừa phải qua mũi là đủ.
Đang cãi nhau mà dừng lại thở thì người kia có nghĩ mình né tránh không?
Có thể, nếu bạn im lặng bỏ đi. Vì vậy cần một câu nói rõ là mình đang dừng tạm, ví dụ cho mình hai phút rồi mình trả lời. Khi người kia biết bạn sẽ quay lại, họ dễ chờ hơn.
Thở hai phút xong mà vẫn còn rất giận thì làm gì?
Rời chỗ đó một lúc, đi bộ chậm hoặc rửa tay bằng nước mát, rồi thở thêm một vòng. Nói rõ với người kia mình đi đâu và bao lâu quay lại. Đừng cố ngồi lại nói tiếp khi cơn vẫn còn trên mức nửa thang.
Có nên đếm thành tiếng khi thở không?
Đếm thầm là đủ và tế nhị hơn, nhất là khi đang ở trước mặt người khác. Đếm thành tiếng hợp khi bạn ở một mình hoặc đang làm cùng con nhỏ để con bắt chước. Quan trọng là nhịp thở ra dài hơn nhịp hít vào.
Ngày nào cũng tức vì cùng một chuyện thì thở có giải quyết được không?
Thở giúp bạn không nói câu làm đau trong lúc nóng, nhưng không sửa được chuyện lặp đi lặp lại. Khi đã bình tĩnh, cần nói chuyện để tìm cách thay đổi điều đang làm hai người va nhau. Nếu đã cố mà vẫn vậy, nên tìm người có chuyên môn.
Người hay nóng tính có tập thở được không?
Được, và thường càng nóng tính thì càng cần tập lúc đang bình thường. Mỗi ngày làm vài vòng lúc chờ đèn đỏ hay chờ nước sôi. Khi cơ thể đã quen, lúc cơn đến nó tự nhớ cách nhả chân ga nhanh hơn.