Muốn bình tĩnh khi lo lắng, trước hết hãy coi nỗi lo trước một việc sắp tới là chuyện bình thường: nó làm tim đập nhanh hơn, đầu óc tỉnh hơn để bạn chuẩn bị. Khi cơn lo dâng lên, thở ra chậm và dài hơn hít vào trong hai ba phút, gọi tên điều đang lo, rồi chọn một việc nhỏ làm ngay. Nỗi lo cần đi khám là khi nó kéo dài nhiều tuần, làm mất ăn mất ngủ, hoặc đi kèm đau ngực, khó thở lần đầu.
Bài này dành cho người sắp có một ngày quan trọng: một buổi thi, một cuộc phỏng vấn, một lần đi khám, một cuộc nói chuyện khó. Phần dưới đi từ chỗ phân biệt nỗi lo có ích với nỗi lo đã vượt mức, qua ba phút đầu khi cơn hồi hộp ập tới, câu tự nhủ dùng được, những cách dỗ nỗi lo lại làm nó to thêm, và lúc nào nên nhờ tới bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Nỗi lo bình thường trông như thế nào
Thử hình dung chị A đứng ở bến xe buýt lúc sáu giờ sáng. Chín giờ chị có buổi trình bày với khách hàng lớn nhất năm. Bụng chị hơi cồn cào, tay lạnh, trong đầu lặp đi lặp lại câu mở đầu. Chị ăn nửa ổ bánh mì rồi không nuốt nổi nữa. Đây là nỗi lo bình thường: nó gắn với một việc cụ thể, có giờ bắt đầu, và khi việc đó xong thì nó tan dần trong vài giờ.
Nỗi lo kiểu này không phải kẻ thù. Cơ thể đang dồn sức cho một việc nó coi là quan trọng: tim đập nhanh để đưa máu đi, mắt tỉnh hơn, tai thính hơn. Nhiều người làm bài thi tốt nhất, nói hay nhất đúng vào những hôm hơi hồi hộp, chứ không phải những hôm dửng dưng. Chỗ khó là lúc nỗi lo vượt quá mức cần, tay run tới mức cầm bút không vững, đầu trống rỗng, hoặc cứ nghĩ tới là muốn bỏ chạy.
Một chi tiết nhiều người nhận ra khi để ý: nỗi lo to nhất thường không phải lúc đang làm, mà là khoảng chờ ngay trước đó. Khi đã bước vào phòng và bắt đầu nói, phần lớn người ta thấy nhẹ đi vì đầu óc bận làm việc. Biết điều đó giúp bạn không hoảng thêm vì chính cơn hoảng của mình: cái khó nhất thường nằm ở hai mươi phút ngồi chờ, không phải ở cả buổi.
Lo giúp mình chuẩn bị, và lo đã vượt khỏi việc chuẩn bị
Không có ranh giới cắt dao giữa hai loại, nhưng vài điểm dưới đây giúp bạn tự nhìn xem nỗi lo của mình đang ở phía nào. Đây không phải bảng chấm điểm, cũng không dùng để tự kết luận mình có bệnh hay không.
| Nỗi lo đang giúp bạn | Nỗi lo nên để ý thêm |
|---|---|
| Gắn với một việc cụ thể, có ngày giờ rõ | Lơ lửng, không biết mình đang lo chuyện gì |
| Đẩy bạn đi soạn bài, đặt báo thức, chuẩn bị giấy tờ | Làm bạn tránh luôn việc cần chuẩn bị, không dám mở tài liệu ra |
| Tan dần trong vài giờ sau khi việc xong | Việc xong rồi vẫn lo, chuyển sang lo chuyện khác ngay |
| Ngủ chập chờn một hai đêm trước ngày quan trọng | Mất ngủ, bỏ bữa kéo dài nhiều tuần |
| Tim nhanh, tay lạnh rồi dịu lại khi thở chậm | Có cơn tim đập dồn, khó thở, choáng đột ngột lặp lại |
Nếu đa số điều bạn thấy nằm ở cột trái, các bước trong bài này thường đủ. Nếu nhiều điều nằm ở cột phải và kéo dài, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, phần cuối bài nói kỹ hơn.
Ba phút đầu khi cơn lo dâng lên
Cơn hồi hộp hay tới bất chợt: lúc đang chờ xe, lúc nhìn đồng hồ, lúc điện thoại rung. Đừng cố đẩy nó đi ngay. Làm lần lượt mấy việc dưới đây, ở đúng chỗ bạn đang đứng.
- Đặt chân cho vững. Đang đứng thì dồn đều trọng lượng lên hai bàn chân, cảm nhận đế giày chạm đất. Đang ngồi thì đặt cả hai bàn chân lên sàn, lưng tựa ghế. Cơ thể đứng vững thì đầu óc bớt chao.
- Thở ra dài hơn hít vào. Hít nhẹ qua mũi, đếm thầm tới bốn, không cần hít căng. Thở ra chậm qua miệng như đang thổi nguội một thìa cháo, đếm tới sáu. Làm chừng tám đến mười nhịp. Nếu thấy chóng mặt, tê tay hay choáng thì dừng lại, thở bình thường. Người có bệnh tim, phổi, hen hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập các kiểu nín thở.
- Gọi tên nỗi lo bằng một câu. Nói thầm: "Mình đang lo vì chín giờ phải trình bày, và sợ bị hỏi phần số liệu." Gọi đúng tên thì nỗi lo có hình dạng, bớt là một khối mù mịt.
- Kéo mắt về chỗ đang đứng. Nhìn quanh tìm ba thứ có màu xanh, nghe hai âm thanh xa nhất, chạm vào một vật có bề mặt thô như quai túi. Việc này đưa đầu óc khỏi những cảnh tưởng tượng về chín giờ.
- Chọn một việc nhỏ làm ngay. Mở sổ ghi lại ba ý chính, nhắn đồng nghiệp hỏi phòng họp ở tầng mấy, uống vài ngụm nước. Một việc làm được trong hai phút là đủ.
Sau chừng ba phút, nhiều người thấy tim vẫn còn nhanh nhưng đầu đã sáng hơn. Thế là được. Mục tiêu không phải làm cơn lo biến mất, mà là để nó ngồi ghế phụ thay vì cầm lái.
Câu tự nhủ và câu nói với người bên cạnh
Lúc lo, câu nói trong đầu thường là câu tệ nhất: "Chết rồi, mình sẽ hỏng hết." Đổi câu đó bằng một câu thật, không cần tích cực giả. Vài câu dưới đây đúng như người ta vẫn nói.
- Tự nhủ khi tim bắt đầu đập nhanh: "Tim nhanh là vì mình coi chuyện này quan trọng, không phải vì mình sắp hỏng."
- Tự nhủ khi đầu nghĩ tới kết cục xấu nhất: "Đó là một khả năng, không phải điều chắc chắn. Việc của mình bây giờ là uống nước và xem lại ba ý."
- Vợ nhắn chồng trước giờ đi khám: "Anh ơi, em đang hơi run. Anh không cần nói gì nhiều, nhắn em một câu là được."
- Em nhắn chị đồng nghiệp: "Chị ơi, lát em vào trình bày, nếu em nói nhanh quá chị ra hiệu giúp em nhé."
- Mẹ nói với con lớn đang lo trước kỳ thi: "Mẹ thấy con lo, mẹ ngồi đây với con một lúc. Con muốn nói hay muốn im cũng được."
Để ý một điều: câu nói với người khác nên xin một việc cụ thể, như nhắn một câu, ra hiệu, ngồi cạnh. Người thân thường muốn giúp mà không biết giúp gì, nên hay nói "có gì đâu mà lo". Bạn nói rõ mình cần gì thì họ dễ giúp đúng chỗ.
Sau khi đã dịu: đổi nỗi lo thành một việc làm được
Khi tim đã chậm lại một chút, đừng vội quay về lướt điện thoại cho quên. Đó là lúc tốt nhất để hỏi nỗi lo một câu: "Nỗi lo này đang nhắc mình chuẩn bị điều gì?" Nỗi lo về buổi trình bày thường đang nhắc bạn xem lại phần số liệu. Nỗi lo về buổi khám đang nhắc bạn ghi sẵn câu muốn hỏi bác sĩ. Nỗi lo về cuộc nói chuyện khó đang nhắc bạn nghĩ trước câu mở đầu.
Lấy một mảnh giấy, chia làm hai cột. Cột trái ghi những việc còn làm được trước giờ G: in thêm một bản tài liệu, hỏi đường, chuẩn bị áo, nhắn người đi cùng. Cột phải ghi những thứ ngoài tay mình: người phỏng vấn khó tính hay dễ chịu, đề ra phần nào, kết quả xét nghiệm ra sao. Làm từng việc ở cột trái, đánh dấu xong. Với cột phải, chỉ cần đọc lại một lần và tự nhủ: "Phần này mình không quyết được, mình để nó ở đây."
Cách này không làm nỗi lo biến mất, nhưng đổi hướng của nó: thay vì quay vòng trong đầu, năng lượng của cơn lo chảy vào tay chân, vào việc cụ thể. Nhiều người thấy sau khi gạch được hai ba dòng ở cột trái, cơn hồi hộp hạ xuống rõ, vì đầu óc đã nhận được tín hiệu rằng mình đang lo liệu.
Những cách dỗ nỗi lo lại làm nó to thêm
Có mấy việc trông như giúp mình đỡ lo, nhưng sau một lúc lại làm nỗi lo dày thêm. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hay làm và cách dễ chịu hơn.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Đọc lại tài liệu lần thứ mười lúc nửa đêm | Ôn xong thì gấp lại, ghi ba ý chính ra một mảnh giấy để sáng xem |
| Lên mạng tìm "nếu thất bại thì sao" và đọc chuyện tệ của người khác | Đặt điện thoại xa giường, đọc một trang sách nhẹ |
| Uống thêm hai ly cà phê cho tỉnh | Uống nước lọc, cà phê giữ ở mức thường ngày hoặc ít hơn |
| Uống rượu bia cho dễ ngủ | Đi bộ chậm mười lăm phút buổi tối, tắm nước ấm |
| Nhịn ăn vì không thấy đói | Ăn vài miếng nhẹ, dễ tiêu, để không bị run vì đói |
| Gồng lên giấu, không nói với ai | Nói với một người tin cậy một câu ngắn về điều mình lo |
Cái không cần làm nhất là ép mình phải hết lo. Càng ra lệnh "đừng lo nữa", đầu óc càng canh chừng nỗi lo kỹ hơn. Cho phép nó có mặt, rồi vẫn làm việc của mình, thường nhẹ hơn nhiều so với vật lộn với nó.
Khi nào nên đi khám, khi nào gặp chuyên gia tâm lý
Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh lần đầu tiên. Đừng tự cho là do lo. Đi khám ngay để loại trừ bệnh tim, phổi, tuyến giáp hay nguyên nhân khác; nếu đau ngực dữ dội, vã mồ hôi, khó thở nặng thì gọi 115. Khi đã khám và bác sĩ nói tim phổi bình thường, các bước tự dịu mới thật sự yên tâm mà dùng.
Nỗi lo kéo dài nhiều tuần, không còn gắn với việc nào. Bạn lo từ sáng tới tối, việc này xong lại lo việc khác, ăn không ngon, ngủ không sâu, làm việc giảm hẳn. Lúc này nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để có người cùng nhìn lại, đừng gồng một mình.
Cơn hoảng lặp lại, khiến bạn bắt đầu tránh nơi chốn. Ví dụ không dám đi xe buýt, không dám vào siêu thị vì sợ cơn hồi hộp quay lại. Đó là dấu hiệu nỗi lo đang thu hẹp đời sống, nên được người có chuyên môn hỗ trợ.
Có lúc thấy tuyệt vọng hay nghĩ tới chuyện làm hại bản thân. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Lo lắng trước ngày quan trọng có phải là yếu đuối không?
Không. Lo trước một việc mình coi trọng là phản ứng bình thường của cơ thể, gần như ai cũng có. Nó còn giúp bạn chuẩn bị kỹ hơn. Điều cần học không phải là hết lo, mà là để nỗi lo không lái mình.
Thở chậm bao lâu thì thấy đỡ?
Nhiều người thấy dịu hơn sau tám đến mười nhịp thở ra dài, tức chừng hai ba phút. Tim có thể vẫn còn nhanh nhưng đầu óc sáng hơn. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
Tim đập nhanh khi lo thì có cần đi khám không?
Nếu đây là lần đầu bạn bị tim đập rất nhanh, kèm đau ngực hay khó thở, nên đi khám để loại trừ bệnh, nặng thì gọi 115. Nếu đã khám và bác sĩ nói bình thường, tim nhanh lúc hồi hộp thường dịu lại khi bạn thở chậm và nghỉ.
Có nên uống một chút rượu cho bớt run không?
Không nên. Rượu có thể làm bạn thấy dịu trong chốc lát nhưng làm giấc ngủ kém đi, đầu óc chậm hơn vào hôm sau, và dễ thành thói quen dỗ lo bằng rượu. Đi bộ chậm, tắm nước ấm, nói chuyện với người tin cậy là lựa chọn an toàn hơn.
Làm sao biết nỗi lo của mình đã cần gặp chuyên gia?
Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ăn mất ngủ, giảm khả năng làm việc, hoặc khiến bạn bắt đầu tránh nơi chốn và việc thường ngày. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Người thân đang lo thì mình nên nói gì?
Đừng nói "có gì đâu mà lo", câu đó làm họ thấy không được hiểu. Nói rằng bạn thấy họ đang lo, hỏi họ cần gì: ngồi cạnh, im lặng hay cùng đi bộ một vòng. Một câu ngắn và có mặt thật thường giúp nhiều hơn lời khuyên dài.