Buổi tham vấn tâm lý đầu tiên thường là một cuộc trò chuyện chừng năm mươi phút tới một tiếng: chuyên gia hỏi về điều khiến bạn tới, về cuộc sống hiện tại, giải thích cách làm việc và nguyên tắc giữ bí mật, rồi cùng bạn đặt ra điều muốn thay đổi. Bạn không bị phán xét, không phải kể hết mọi thứ ngay, và không cần biết trước mình "bị gì". Mang theo vài dòng ghi chép về những lần nổi nóng gần đây và danh sách câu muốn hỏi là đủ để buổi đầu có ích.
Bài này dành cho người đã quyết định đi, hoặc đang đứng trước cửa và lưỡng lự. Phần dưới kể theo thời gian: mấy ngày trước buổi hẹn, mười phút ngoài phòng chờ, trong buổi gặp, và mấy ngày sau. Có cả câu nói mẫu cho lúc ngại không biết mở lời thế nào.
Mấy ngày trước buổi hẹn: chuẩn bị nhẹ thôi
Chị L, ba mươi sáu tuổi, đặt lịch tham vấn sau một lần quát con tới mức đứa bé run lên. Mấy ngày trước buổi hẹn, chị vừa nhẹ nhõm vì đã quyết, vừa lo: lỡ người ta nghĩ mình là mẹ tệ, lỡ mình ngồi đó mà không nói được gì. Đây là cảm giác rất phổ biến. Phần lớn người đi lần đầu đều lo như vậy, và chuyên gia cũng biết rõ điều đó.
Việc chuẩn bị có ích nhất là ghi lại vài lần nổi nóng gần đây, mỗi lần năm dòng: lúc nào, ở đâu, chuyện gì châm ngòi, bạn đã nói gì làm gì, sau đó cảm thấy thế nào. Ghi thêm những gì bạn đã thử và thấy được hay không được. Đừng sửa cho đẹp. Một tờ giấy viết vội còn có ích hơn một bản kể tròn trịa.
Ghi thêm ba bốn câu bạn muốn hỏi, và một câu trả lời cho câu hỏi "bạn mong sau một thời gian, điều gì sẽ khác đi?". Ví dụ: "Mong mình không quát con nữa", "Mong vợ chồng cãi nhau mà không đập đồ". Mục tiêu càng cụ thể, buổi đầu càng dễ đi vào việc.
Hỏi trước nơi tham vấn về chi phí, thời lượng mỗi buổi, cách đặt lại lịch nếu bận, để hôm đó không phải lo những chuyện này.
Kể về cơn giận sao cho người nghe hiểu
Người hay nổi nóng khi kể lại thường làm một trong hai việc: kể giảm đi cho đỡ xấu hổ ("cũng chỉ to tiếng chút thôi"), hoặc kể dồn về phía người kia ("tại con lì quá"). Cả hai đều dễ hiểu, nhưng làm chuyên gia khó thấy đúng chuyện. Cách kể có ích nhất là kể như một đoạn phim: lúc đó mấy giờ, ở đâu, ai nói gì, mình nói gì, mình làm gì bằng tay, giọng to tới đâu, sau đó ai làm gì.
Kể thêm những gì xảy ra trong người: "Lúc đó em thấy mặt nóng bừng, tay nắm chặt, trong đầu chỉ có một câu là nó coi thường mình." Những chi tiết này giúp chuyên gia thấy ngòi nổ của bạn nằm ở đâu. Có thể nó không nằm ở chuyện con làm đổ nước, mà ở cảm giác bị coi thường đã có từ rất lâu.
Nếu có những chuyện cũ bạn nghĩ có liên quan, như cách bố mẹ bạn từng cư xử khi giận, chỉ cần nhắc một câu: "Hồi nhỏ bố em cũng hay đập đồ, em sợ em đang giống bố." Chưa cần kể sâu ngay. Chuyên gia sẽ hỏi thêm khi đến lúc, và bạn quyết định mình muốn kể tới đâu.
Câu nên hỏi ở buổi đầu
Bạn có quyền hỏi, và hỏi rõ giúp bạn yên tâm hơn. Đây là những câu nhiều người thấy đáng hỏi.
- "Những gì em kể ở đây được giữ bí mật thế nào? Có trường hợp nào anh chị phải báo cho người khác không?"
- "Thường thì một người gặp chuyện như em cần khoảng bao nhiêu buổi? Mỗi buổi cách nhau bao lâu?"
- "Cách làm việc của anh chị thế nào: chủ yếu là nói chuyện, hay có bài tập về nhà?"
- "Nếu giữa hai buổi em có một lần nổi nóng to, em nên làm gì?"
- "Có cần vợ, chồng hay người nhà em cùng tham gia buổi nào không?"
- "Nếu chuyện của em cần người khác giúp, ví dụ cần khám thêm, anh chị có giới thiệu không?"
Câu cuối quan trọng. Chuyên gia tâm lý có thể thấy bạn cần đi khám thêm ở một bác sĩ, ví dụ khi có triệu chứng cơ thể hay mất ngủ kéo dài. Lúc đó họ sẽ nói rõ và giới thiệu, bạn không phải tự đoán mình nên tới đâu.
Nếu buổi đầu bạn quên hỏi, không sao cả. Có thể hỏi ở buổi sau, hoặc nhắn hỏi theo cách nơi đó cho phép.
Mười phút ngoài phòng chờ và những phút đầu trong phòng
Đây là khoảng nhiều người thấy tim đập nhanh nhất. Vài việc nhỏ giúp bạn vào phòng nhẹ hơn.
- Đến sớm mười phút. Đủ để điền giấy tờ, đi vệ sinh, uống ngụm nước, mà không phải chạy vội.
- Thở vài lượt trong phòng chờ. Ngồi thẳng lưng, đặt tay lên đùi, hít vào qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng tới sáu. Năm lượt. Chóng mặt thì dừng, thở bình thường.
- Cầm theo tờ ghi chép. Có gì để cầm làm tay bớt run, và nếu đầu trống rỗng thì đọc từ giấy cũng được.
- Nói thật về cái ngại. Câu mở đầu đơn giản: "Em hơi run, đây là lần đầu em đi. Em không biết bắt đầu từ đâu." Chuyên gia nghe câu này rất thường, và sẽ dẫn bạn đi tiếp.
- Nói lý do đến bằng một câu. Ví dụ: "Em hay nổi nóng với con, lần gần nhất em quát tới mức con sợ. Em muốn dừng chuyện này lại." Không cần kể theo thứ tự, không cần giải thích hết.
Trong buổi đầu, chuyên gia thường hỏi về gia đình, công việc, giấc ngủ, những thay đổi gần đây, và cách bạn thường làm khi giận. Có câu bạn chưa muốn trả lời thì cứ nói: "Chuyện này em chưa sẵn sàng kể, để buổi sau được không?" Bạn được quyền giữ nhịp của mình.
Tưởng và thật về buổi tham vấn đầu tiên
Nhiều nỗi lo đến từ hình dung sai về buổi gặp. Đối chiếu nhanh dưới đây.
| Tưởng | Thật thường gặp |
|---|---|
| Sẽ bị phán xét, bị coi là người xấu | Chuyên gia nghe để hiểu, không để chấm điểm hay kết tội |
| Phải kể hết mọi chuyện ngay buổi đầu | Kể tới đâu tuỳ bạn; buổi đầu thường để làm quen và đặt mục tiêu |
| Sẽ được cho lời khuyên ngay và hết luôn | Thay đổi cần nhiều buổi; buổi đầu chủ yếu là hiểu chuyện và lên kế hoạch |
| Chuyên gia sẽ bảo mình bị bệnh gì đó | Mục tiêu là cùng hiểu cơn giận của bạn và tìm cách khác; nếu cần khám thêm, họ sẽ nói rõ |
| Không hợp thì phải cố tới cùng | Bạn có quyền đổi người nếu sau vài buổi thấy không hợp cách làm việc |
| Khóc trong buổi gặp là xấu hổ | Khóc là chuyện rất thường; phòng tham vấn luôn có sẵn khăn giấy |
Một điều ít người nói trước: người quen tự gánh vác mọi chuyện thường ngại đi tham vấn hơn cả, vì nghĩ mình phải tự lo được. Nếu bạn là một người như vậy, cứ nói thẳng điều đó ở buổi đầu: "Thật ra anh ngại lắm mới tới đây, anh quen tự giải quyết." Câu nói ấy không làm bạn yếu đi, nó cho người nghe biết nên bắt đầu từ đâu.
Cũng đừng ngạc nhiên nếu buổi đầu chẳng có lời khuyên nào rõ ràng. Phần lớn thời gian là nghe và hỏi. Những công cụ cụ thể thường đến từ buổi thứ hai, thứ ba trở đi.
Mấy ngày sau buổi đầu: cảm giác lẫn lộn là bình thường
Sau buổi đầu, nhiều người thấy nhẹ nhõm như vừa đặt xuống một cái bao nặng. Cũng có người thấy mệt rã, buồn, hay bứt rứt vì vừa nhắc lại những chuyện không vui. Cả hai đều bình thường. Hôm đó, đừng xếp thêm việc nặng; đi bộ một vòng, ăn một bữa tử tế, ngủ sớm.
Nếu chuyên gia giao một việc nhỏ về nhà, như ghi lại những lúc thấy mình nóng lên, hãy làm, dù chỉ làm được một nửa. Mang tờ ghi chép tới buổi sau. Chính những ghi chép đời thường đó giúp buổi sau đi vào chỗ cần đi.
Có nên kể với người nhà không? Tuỳ bạn. Nếu muốn kể, nói ngắn: "Hôm nay em đi gặp người tham vấn rồi. Em sẽ đi thêm vài buổi. Có gì em sẽ kể anh sau, giờ em chưa muốn nói nhiều." Người nhà biết để ủng hộ, nhưng không có quyền đòi bạn kể lại nội dung buổi gặp.
Sau ba bốn buổi, hãy tự hỏi: mình có thấy được nghe không, có thấy dễ nói hơn không, có học được điều gì dùng được không. Nếu câu trả lời là không, cứ nói thẳng với chuyên gia, hoặc đổi người. Tìm đúng người đôi khi cần thử hơn một lần.
Khi nào không chờ tới buổi hẹn
Nếu giữa hai buổi bạn lỡ làm đau người khác, hãy dừng lại, rời khỏi chỗ đó và báo với chuyên gia sớm nhất có thể, đừng giấu tới buổi sau. Nếu trong nhà có ai đang bị đe doạ hay bị bạo lực, an toàn của họ là trước nhất: rời đi, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường.
Nếu cảm thấy cơn giận đang lên cao giữa hai buổi, hãy dùng ngay những gì đã bàn với chuyên gia: rời đi, thở chậm, nhắn cho người thân tin cậy. Ghi lại để mang tới buổi sau. Không cần đợi tới lúc mọi chuyện ổn mới quay lại gặp; chính những lần chưa ổn mới là thứ đáng đem ra nói nhất.
Nếu có cơn đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh lần đầu, hãy đi khám hoặc gọi 115, đừng nghĩ đó chắc chắn chỉ là lo âu. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Buổi tham vấn tâm lý đầu tiên diễn ra như thế nào?
Thường là một cuộc trò chuyện khoảng năm mươi phút tới một tiếng. Chuyên gia hỏi lý do bạn đến, cuộc sống hiện tại, giải thích cách làm việc và nguyên tắc giữ bí mật, rồi cùng bạn đặt điều muốn thay đổi.
Đi tham vấn tâm lý lần đầu cần chuẩn bị gì?
Ghi lại vài lần nổi nóng gần đây, mỗi lần năm dòng, những cách bạn đã thử, vài câu muốn hỏi và điều bạn mong sẽ khác đi. Hỏi trước về chi phí, thời lượng và cách đặt lại lịch.
Lần đầu gặp chuyên gia mà không biết nói gì thì sao?
Cứ nói thật là mình đang run và không biết bắt đầu từ đâu. Chuyên gia nghe câu này rất thường và sẽ dẫn dắt bằng câu hỏi. Bạn cũng có thể đọc từ tờ ghi chép mang theo.
Tham vấn tâm lý thường cần bao nhiêu buổi?
Tuỳ từng người và từng chuyện, không có con số chung. Bạn nên hỏi thẳng chuyên gia ngay ở buổi đầu, và cứ vài buổi lại cùng nhìn lại xem đã thay đổi được gì.
Nếu thấy không hợp với chuyên gia thì có đổi được không?
Được. Sau vài buổi, nếu bạn không thấy được nghe hoặc không hợp cách làm việc, hãy nói thẳng hoặc tìm người khác. Tìm đúng người đôi khi cần thử hơn một lần, và đó không phải lỗi của bạn.
Có phải kể với gia đình là mình đi tham vấn không?
Không bắt buộc. Nếu muốn, bạn nói ngắn gọn là mình đang đi tham vấn để được ủng hộ, nhưng người nhà không có quyền đòi bạn kể lại nội dung các buổi gặp.