Thiếu ngủ không làm bạn thành người xấu tính, nhưng nó làm ngòi giận ngắn lại: chuyện thường ngày chỉ hơi phiền thì sau một đêm ngủ ít lại thành chuyện đáng quát. Cách giữ mình là nhận ra từ sáng rằng hôm nay mình đang chạy bằng pin yếu, nói trước với người nhà một câu, bớt những việc dễ va chạm, và tự cho mình quyền dừng lại sớm hơn mọi ngày khi thấy mặt bắt đầu nóng.
Bài này không dạy cách ngủ ngon. Nó dành cho buổi sáng sau một đêm con thức, ca trực kéo dài, hay nằm trằn trọc tới ba giờ, khi bạn vẫn phải đi làm, đưa con đi học, nói chuyện với người khác như thường. Phần dưới là những gì xảy ra trong người lúc đó, cách đi qua từng mốc của một ngày, câu nói mẫu, và lúc nào chuyện ngủ ít kéo theo cơn cáu đã đến mức nên đi khám.
Một buổi sáng sau đêm con sốt: chuyện gì đang diễn ra trong người
Thử hình dung chị A, ba mươi tư tuổi, đêm qua dậy bốn lần vì con nhỏ quấy. Sáu giờ sáng chị đứng trong bếp, mắt cay, đầu như có lớp bông. Chồng chị hỏi một câu rất bình thường: "Hộp cơm của con để đâu em?" Chị nghe thấy câu đó như một lời trách, và trước khi kịp nghĩ, chị đã đáp bằng giọng cao hơn mình định: "Anh không tự tìm được à?" Chồng chị đứng im, con đang ăn ngẩng lên nhìn. Chị biết mình vừa nói quá, nhưng lúc đó cổ vẫn nóng, tim vẫn đập nhanh.
Nhiều người thấy rõ điều này mà không gọi tên được: khi thiếu ngủ, phần trong đầu giúp mình dừng lại một nhịp trước khi phản ứng làm việc chậm hơn, còn phần báo động thì nhạy hơn. Âm thanh to hơn bình thường, tiếng con khóc chói hơn, câu hỏi bình thường nghe như bị bắt lỗi. Thêm vào đó là cảm giác mình đã cố quá sức mà không ai thấy, nên chỉ cần một sự việc nhỏ chạm vào là cả đêm mệt mỏi trào ra theo.
Điều quan trọng là cơn cáu ấy có thật, cơ thể bạn đang phản ứng thật, không phải bạn bịa ra hay cố tình làm khó ai. Nhưng nó cũng không phải lỗi của người đối diện. Biết như vậy giúp bạn bớt hai thứ: bớt tự trách đến mức cả ngày nặng nề, và bớt tin rằng người kia đáng bị quát. Mục tiêu của ngày hôm đó không phải là vui vẻ như thường, chỉ là đi qua mà không để lại vết xước nào phải sửa tối nay.
Những dấu hiệu cho biết hôm nay mình đang chạy bằng pin yếu
Mọi âm thanh đều như to hơn. Tiếng thìa gõ bát, tiếng xe máy dưới đường, tiếng con hát nghêu ngao bình thường bạn không để ý, hôm nay nghe như ai cào vào tai. Đây là tín hiệu sớm nhất, thường xuất hiện trước cả cơn cáu đầu tiên.
Câu trả lời trong đầu ngắn và cụt. Người khác hỏi gì, câu trả lời bật lên trong đầu bạn chỉ có hai ba chữ, thường kèm chữ "lại" hoặc "à": "lại hỏi", "không thấy à". Câu nói ra ngoài chưa chắc đã gắt, nhưng câu nghĩ trong đầu đã gắt rồi.
Mắt và hàm căng. Bạn nhận ra mình nheo mắt, nghiến nhẹ răng, vai nhô lên gần tai. Cơ thể đang gồng để chống lại cơn buồn ngủ, và chính độ gồng đó làm bạn dễ bật ra hơn.
Đói nhanh hơn và thèm đồ ngọt. Sau đêm ngủ ít, nhiều người đói sớm hơn hẳn, và cơn đói cộng với cơn mệt làm ngòi giận ngắn gấp đôi. Nếu thấy mình đã gắt với ai đó trước chín giờ sáng, nhiều khả năng bạn cũng chưa ăn gì tử tế.
Thấy mình đang đếm công. Trong đầu bắt đầu có câu "đêm qua mình dậy bốn lần còn anh ấy ngủ ngon", "mình làm hết còn ai cũng vô tư". Đếm công là dấu hiệu cơn giận đang tìm lý do để có mặt.
Đi qua một ngày sau đêm thiếu ngủ, từng mốc một
Không cần làm hết. Chọn hai ba việc hợp với ngày của bạn, quan trọng là làm từ sớm, trước khi cơn cáu đầu tiên xảy ra.
- Ngay khi thức dậy, tự báo cho mình. Đứng trước gương chải răng, nói thầm: "Hôm nay mình ngủ có ba tiếng. Cái gì nghe cũng sẽ khó chịu hơn thật. Không phải ai cũng đang làm khó mình." Câu này nghe đơn giản, nhưng nó tách cơn mệt ra khỏi người đối diện trước khi bạn kịp gán cho họ.
- Nói trước với người nhà một câu. Ví dụ chị A nói với chồng: "Đêm qua em dậy bốn lần, sáng nay em dễ gắt lắm. Anh hỏi gì em trả lời cộc thì anh đừng để bụng, em không giận anh đâu." Người nghe biết trước thì không phản ứng lại, và chính bạn cũng thấy có trách nhiệm giữ lời hơn.
- Ăn một thứ gì đó trước khi phải nói chuyện nhiều. Một bát cháo, một lát bánh mì, một cốc sữa ấm. Không phải để chữa gì cả, chỉ để không cộng cơn đói vào cơn mệt.
- Dời những cuộc nói chuyện khó. Chuyện tiền nhà, chuyện góp ý với đồng nghiệp, chuyện nhắc con về điểm kiểm tra, để sang hôm khác. Nhắn trước: "Chị ơi, chuyện hôm qua em xin hẹn mai nói nhé, hôm nay em mệt, sợ nói không khéo."
- Khi thấy mặt nóng lên, đứng dậy đi ra chỗ khác vài phút. Ra ban công, ra hành lang, vào nhà vệ sinh rửa mặt nước mát. Hít vào bằng mũi, đếm thầm tới bốn, rồi thở ra chậm qua miệng như đang thổi nguội thìa canh, đếm tới sáu. Làm năm sáu lượt. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng lại, thở bình thường.
- Cuối chiều, trước khi về nhà, ngồi yên năm phút. Trong xe, trên ghế đá, hay ở bậc cầu thang. Đây là lúc pin cạn nhất, cũng là lúc dễ quát con nhất. Năm phút ngồi yên trước cửa rẻ hơn nhiều so với một buổi tối phải làm lành.
Có một chi tiết người từng thức trắng nhiều đêm đều biết: buổi sáng đầu tiên sau đêm ngủ ít thường còn chịu được nhờ cơn tỉnh do căng thẳng. Đáng lo là khoảng từ ba đến sáu giờ chiều, khi cơn buồn ngủ quay lại cùng mọi việc chưa xong. Hãy dành sức giữ mình cho khoảng giờ đó, đừng tiêu hết từ sáng.
Làm dở và làm được trong ngày thiếu ngủ
Cột trái là những phản xạ rất tự nhiên khi mệt. Cột giữa nói vì sao chúng làm cơn cáu to thêm.
| Làm dở | Vì sao làm cơn cáu to thêm | Làm được |
|---|---|---|
| Uống thêm cà phê liên tục cho tỉnh | Tim đập nhanh hơn, người bồn chồn, dễ giật mình và dễ gắt | Một cốc buổi sáng là đủ, còn lại uống nước, đứng dậy đi lại |
| Cố tỏ ra bình thường, không nói với ai | Người nhà không biết, hỏi han như thường, bạn thấy bị làm phiền | Nói một câu báo trước, ngắn, không than |
| Tranh thủ giải quyết hết việc tồn | Làm nhiều thì sai nhiều, sai thì bực mình | Chọn ba việc cần nhất, còn lại để mai |
| Lướt điện thoại để giải lao | Mắt mỏi thêm, đầu không nghỉ, đọc tin dễ bực | Nhắm mắt ngồi yên năm phút hoặc đi bộ một vòng |
| Tối về nằm lì cho bõ, không nói với ai | Người nhà tưởng bạn giận, hỏi lại, thành chuyện | Nói rõ "em đi nằm sớm, không phải giận ai đâu" |
Một việc không cần làm: không cần cố chứng minh là mình vẫn ổn. Người lớn mệt thì cũng cần được nghỉ như trẻ con. Nói thật về độ mệt không phải là than vãn, mà là đưa cho người xung quanh tấm bản đồ để họ đi đường vòng.
Nếu đã lỡ gắt: sửa ngay trong ngày, đừng để tới tối
Ngày thiếu ngủ, ai cũng dễ lỡ một hai câu. Điều làm khác biệt là bạn quay lại nhanh tới đâu. Dưới đây là mấy câu mẫu cho từng vai.
- Mẹ nói với con sau khi gắt vì con làm đổ sữa: "Lúc nãy mẹ to tiếng không phải tại con đâu. Mẹ mệt vì đêm qua thức nhiều. Con lau giúp mẹ chỗ này nhé, mình làm cùng."
- Vợ nhắn chồng giữa buổi sáng: "Sáng nay em nói với anh hơi cộc, em xin lỗi nha. Anh không làm gì sai đâu, tại em buồn ngủ quá."
- Em nhắn đồng nghiệp sau cuộc gọi: "Chị ơi, lúc nãy em trả lời hơi gắt, em không có ý gì đâu. Em xin lỗi chị, việc đó chiều em gửi chị đầy đủ."
- Tự nhủ khi thấy mình bắt đầu dằn vặt: "Mình lỡ một câu, mình đã sửa. Giờ việc của mình là ăn một chút và nghỉ năm phút, không phải tự mắng mình thêm."
Lời xin lỗi trong ngày thiếu ngủ nên ngắn và không kèm chữ "nhưng". Câu "em xin lỗi nhưng anh cũng phải hiểu cho em" biến lời xin lỗi thành lời trách mới. Giải thích lý do một lần là đủ, rồi chuyển sang việc đang làm.
Nếu bạn sống cùng người hay thức khuya vì công việc, có thể thoả thuận một câu báo hiệu chung, kiểu "hôm nay pin đỏ". Ai nói câu đó thì người kia hiểu là nên tránh hỏi dồn, tránh chuyện khó. Nhiều nhà thấy cách này giảm hẳn những trận cãi vô cớ vào sáng thứ Hai.
Khi chuyện ngủ ít và cáu gắt đã thành vòng lặp
Một đêm thiếu ngủ thì qua một ngày là xong. Nhưng nếu tuần nào cũng vậy, bạn sẽ thấy một vòng tròn: ngủ ít nên dễ cáu, cáu xong thì áy náy, nằm xuống lại nghĩ mãi về câu đã nói, rồi lại ngủ ít. Vòng tròn này không phá được bằng ý chí. Nó cần nhìn vào nguyên nhân: con nhỏ chưa ngủ xuyên đêm, ca làm đảo lộn, lo chuyện tiền bạc, hay một nỗi buồn chưa nói ra với ai.
Có thể bắt đầu bằng việc chia lại phần thức đêm trong nhà. Ví dụ hai vợ chồng chia đôi tuần, người trực đêm thì sáng hôm sau được bớt việc đưa đón. Hoặc nhờ ông bà, người thân trông giúp một buổi chiều cuối tuần để ngủ bù. Những thoả thuận này nghe như chuyện hậu cần, nhưng thực ra là chuyện giữ hoà khí: nhà nào chia được phần mệt thì bớt được phần cãi nhau.
Cũng nên để ý cả những ngày bạn ngủ đủ mà vẫn cáu như thường. Nếu ngủ đủ tám tiếng vẫn thấy ngòi giận ngắn, có thể thiếu ngủ không phải nguyên nhân chính, mà chỉ là chỗ dễ đổ lỗi nhất. Lúc đó đáng ngồi lại hỏi mình: dạo này mình đang mang gánh gì mà chưa đặt xuống?
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý
Nên đi khám khi mất ngủ kéo dài nhiều tuần mà không rõ lý do, khi bạn ngáy to, hay tỉnh dậy vì thấy như nghẹt thở, khi ban ngày buồn ngủ tới mức suýt ngủ gật lúc lái xe. Những chuyện đó cần bác sĩ xem, không nên tự đoán hay tự mua gì về uống. Nếu tim đập rất nhanh, đau ngực hay khó thở lần đầu, hãy đi khám ngay hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh.
Nên gặp chuyên gia tâm lý khi cơn cáu đã làm bạn đập đồ, lỡ tay với người nhà, hoặc lặp lại dù bạn đã cố nhiều tuần; khi lo âu làm bạn mất ăn mất ngủ và ảnh hưởng tới công việc. Nếu có lúc mệt tới mức thấy không muốn sống, hay có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Đi gặp người có chuyên môn không có nghĩa là bạn yếu đuối hay có vấn đề nặng, chỉ là bạn chọn không phải tự gánh một mình.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu ngủ có thật sự làm người ta dễ cáu hơn không?
Có. Nhiều người thấy rõ sau một đêm ngủ ít, âm thanh nghe chói hơn, câu hỏi bình thường nghe như bị trách, và khoảng dừng trước khi phản ứng ngắn lại. Đó là phản ứng của cơ thể khi mệt, không có nghĩa là bạn nóng tính.
Ngủ bù buổi trưa có giúp bớt cáu buổi chiều không?
Một giấc ngắn chừng hai mươi phút giúp nhiều người dễ chịu hơn vào buổi chiều. Ngủ quá lâu có thể làm người lờ đờ, khó tỉnh hẳn. Nếu không ngủ được, chỉ cần nhắm mắt ngồi yên vài phút cũng đỡ.
Có nên nói với sếp là hôm nay mình thiếu ngủ không?
Không cần kể chi tiết, nhưng có thể xin dời một cuộc họp khó hoặc báo rằng hôm nay mình cần thêm thời gian kiểm tra lại việc. Câu nói ngắn, tập trung vào việc, thường được đón nhận dễ hơn lời than mệt.
Uống cà phê nhiều có làm đỡ cáu khi buồn ngủ không?
Cà phê có thể làm bạn tỉnh hơn, nhưng uống nhiều thường làm tim đập nhanh, người bồn chồn và dễ giật mình, nên ngòi giận còn ngắn hơn. Một cốc buổi sáng thường là đủ, phần còn lại uống nước và đứng dậy đi lại.
Con nhỏ làm mình mất ngủ hoài, làm sao để không quát con?
Báo trước cho mình và người nhà rằng hôm nay pin yếu, chia lại phần thức đêm với người cùng chăm con, dời những việc dễ va chạm, và ngồi yên vài phút trước giờ tối. Lỡ quát thì xin lỗi con sớm, nói rõ là mẹ mệt chứ không phải tại con.
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ngủ dậy vẫn mệt, ngáy to, hay buồn ngủ tới mức suýt ngủ gật khi lái xe, bạn nên đi khám để bác sĩ xem. Đừng tự mua gì về uống để ngủ khi chưa được bác sĩ khám.