Xin lỗi sau khi nóng giận cho người kia tin được gồm năm phần: chờ tới khi cả hai đã nguội, nói đúng câu hay việc mình đã làm sai, nói mình hiểu nó làm người kia đau thế nào, không thêm chữ "nhưng" để giải thích ngược, rồi hỏi người kia cần gì và sửa bằng việc làm trong những ngày sau. Lời xin lỗi không xoá được câu đã nói, nhưng nó cho người kia biết mình nhìn thấy chỗ hỏng và đang chịu trách nhiệm về nó.
Phần lớn lời xin lỗi sau cơn giận hỏng ở cùng một chỗ: nửa đầu nhận lỗi, nửa sau đổ lại cho người kia. Bài dưới đây đi theo thời gian, từ lúc vừa nguội tới tuần sau đó, có câu nói mẫu theo từng vai, bảng những câu nên bỏ, và phần nói rõ khi nào chuyện đã vượt khỏi một lời xin lỗi.
Vì sao chữ "nhưng" làm hỏng cả lời xin lỗi
Hình dung anh B vừa quát vợ trong bếp vì chị nhắc lần thứ ba chuyện đóng tiền điện. Hai tiếng sau anh nguội lại, vào phòng nói: "Anh xin lỗi vì lúc nãy to tiếng, nhưng em cũng nhắc nhiều quá, anh đang mệt." Anh thấy mình đã xin lỗi. Chị thì chỉ nghe được nửa sau, vì nửa sau mới là điều anh thật sự muốn nói: lỗi là của chị.
Chữ "nhưng" có một tác dụng lạ trong tiếng Việt: nó xoá nghĩa của vế đứng trước. "Món này ngon nhưng mặn" thì người nghe nhớ chữ mặn. "Anh xin lỗi nhưng em cũng…" thì người nghe nhớ chữ "em cũng". Các biến thể khác cũng y như vậy: "anh xin lỗi nếu em thấy bị tổn thương" (đặt lỗi vào cảm giác của người kia), "anh xin lỗi, được chưa" (xin lỗi để kết thúc chuyện), "thì anh xin lỗi" (như bị ép).
Lý do mình muốn thêm "nhưng" là dễ hiểu. Sau cơn giận, phần lớn chúng ta vẫn thấy mình có một phần lý: người kia cũng có lỗi, mình cũng mệt, chuyện cũng không phải tự nhiên mà có. Những điều đó có thể đúng. Chỉ là chúng thuộc về một cuộc nói chuyện khác, diễn ra sau, khi người kia đã nhận được lời xin lỗi trọn vẹn. Gộp hai cuộc làm một thì cả hai đều hỏng: lời xin lỗi thành lời bào chữa, còn chuyện cần bàn thành thêm một lần cãi.
Một mẹo nhỏ nhiều người thấy được việc: trước khi đi xin lỗi, viết ra giấy hoặc nói thầm câu xin lỗi một lần, rồi tìm xem có chữ "nhưng", "tại", "vì em", "nếu" nào không. Có là gạch, rồi đọc lại xem câu còn lại có đứng được một mình không. Nếu đọc lên thấy trống trải, thấy như mình chịu thiệt, đó thường là dấu hiệu lời xin lỗi đang đúng hướng.
Năm phần của một lời xin lỗi sau cơn giận
Không cần nói đủ năm phần trong một hơi. Có khi phần một và hai nói tối nay, phần năm làm trong cả tuần sau. Thứ tự thì nên giữ.
- Chờ nguội, nhưng đừng chờ quá lâu. Nếu mặt còn nóng, giọng còn gắt, lời xin lỗi sẽ mang theo cơn giận. Thử đặt tay lên ngực, hít vào qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội thìa canh tới sáu, làm năm sáu lượt. Nếu thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại. Với chuyện trong nhà, nhiều người thấy khoảng từ nửa tiếng tới trước giờ đi ngủ là vừa; để qua vài ngày thì người kia dễ hiểu là mình coi như không có gì.
- Gọi tên đúng việc mình đã làm. Không nói chung chung "anh xin lỗi vì mọi chuyện". Nói cụ thể: "Lúc nãy anh quát em trước mặt con, còn nói em lúc nào cũng lèo nhèo. Câu đó anh nói sai." Gọi tên càng rõ, người kia càng tin là mình đã thật sự nhìn lại.
- Nói mình hiểu nó làm người kia thế nào. Ví dụ: "Em đang nhắc việc chung của nhà mà bị nói như vậy, chắc em thấy tủi lắm." Không đoán quá đà, không nói thay cảm xúc người kia; nếu không chắc thì hỏi.
- Dừng lại, không giải thích ngược. Đây là phần khó nhất. Sau câu xin lỗi có một khoảng im lặng rất khó chịu, và chữ "nhưng" thường chui vào đúng lúc này. Cứ để im lặng đó. Người kia cần vài giây để nghe.
- Hỏi người kia cần gì, rồi làm. "Em muốn anh làm gì để chuyện này không lặp lại?" Có khi câu trả lời là "chưa biết", "để em yên một lúc". Nhận câu trả lời đó, không đòi được tha ngay. Phần sửa thật nằm ở những ngày sau: lần tới thấy mình nóng lên thì rời đi trước khi quát, đúng như đã hứa.
Năm phần này dùng được cho vợ chồng, bố mẹ, con cái, đồng nghiệp. Cái thay đổi theo từng người chỉ là cách xưng hô, độ dài và chỗ nói. Với người lớn tuổi, nói ngắn và để việc làm nói thay. Với trẻ nhỏ, cúi xuống ngang tầm mắt con. Với đồng nghiệp, nói riêng và đi thẳng vào việc.
Câu xin lỗi hỏng và cách nói lại
Bảng dưới đây gom những câu nghe thì giống xin lỗi nhưng người nghe lại thấy bị đổ lỗi thêm lần nữa. Cột bên phải là cách sửa giữ nguyên ý.
| Câu hay buột ra | Vì sao người nghe không nhận | Nói lại |
|---|---|---|
| "Anh xin lỗi, nhưng em cũng…" | Vế sau xoá vế trước, thành đổ lỗi | "Anh xin lỗi vì đã quát em." (Dừng. Chuyện em nhắc nhiều bàn sau.) |
| "Xin lỗi nếu em thấy bị tổn thương" | Đặt lỗi vào chỗ người kia nhạy cảm | "Anh xin lỗi vì câu anh nói đã làm em tổn thương." |
| "Thôi được rồi, xin lỗi, xong chưa?" | Xin lỗi để chấm dứt chuyện, không vì người kia | Chưa sẵn sàng thì nói: "Anh cần thêm chút thời gian rồi nói với em cho tử tế." |
| "Tính anh vậy, em biết rồi mà" | Biến lỗi thành tính cách, không ai sửa được | "Anh biết anh dễ nóng, và anh đang tập dừng lại sớm hơn." |
| "Anh đã xin lỗi rồi, còn muốn gì nữa?" | Đòi được tha như một món nợ | "Anh hiểu em chưa nguôi. Anh sẽ chờ, và anh sẽ làm khác." |
Có một kiểu xin lỗi khác cũng nên tránh: xin lỗi quá dài, kể lể mình đã khổ thế nào, mình tệ ra sao, tới mức người bị quát phải quay sang an ủi người quát. Lời xin lỗi tốt thường ngắn hơn mình tưởng. Phần dài là những ngày sau.
Sau lời xin lỗi: vài ngày quyết định người kia có tin không
Lời xin lỗi được tin hay không thường không quyết định ở tối hôm đó, mà ở lần nóng giận tiếp theo. Nếu ba hôm sau anh B lại quát đúng như cũ, câu "anh xin lỗi" lần tới sẽ nhẹ hều. Ngược lại, nếu lần tới anh thấy mặt mình nóng lên, đứng dậy nói "Anh đang bực, cho anh ra ban công mười phút rồi nói tiếp", thì lời xin lỗi lần trước tự nhiên có sức nặng.
Vài việc nhỏ giúp lời hứa đứng được. Một là chọn đúng một thay đổi cụ thể, đừng hứa "anh sẽ không bao giờ nóng nữa", vì không ai giữ nổi lời đó. Hai là để ý ngòi nổ của chính cơn giận vừa rồi: đói, mệt sau giờ làm, bị nhắc đúng lúc đang bận điện thoại. Cơn giận lúc sáu giờ chiều bụng đói thường to gấp đôi cùng chuyện đó vào buổi sáng. Ba là quay lại hỏi người kia sau vài hôm: "Mấy hôm nay em thấy anh có đỡ hơn không?" Câu hỏi đó cho người kia biết mình vẫn nhớ, không phải xin lỗi cho qua.
Còn chuyện mình cũng có lý thì sao? Đợi một hai hôm, khi không khí đã yên, mở lời như một cuộc bàn chứ không phải phần hai của trận cãi: "Hôm trước anh sai khi quát em. Giờ anh muốn bàn chuyện nhắc việc nhà, sao cho em đỡ phải nhắc, anh đỡ thấy bị giục." Tách riêng như vậy, cả hai đều được nghe.
Những việc không cần làm sau khi đã xin lỗi
Có mấy thứ nhiều người làm vì nghĩ chúng giúp làm lành, nhưng thực ra làm chuyện dài thêm:
- Mua quà thay lời nói. Món quà đi kèm lời xin lỗi thì ấm. Món quà thay cho lời xin lỗi thì người kia dễ thấy như bị mua chuộc cho qua.
- Tự hành mình cho người kia thấy. Bỏ ăn, nhốt mình trong phòng, nói "anh tệ quá, anh không đáng". Người kia lại phải lo cho mình, và chuyện chính bị bỏ quên.
- Kể lại cho người khác để tìm phe. Gọi cho bạn, cho mẹ kể "cô ấy cũng quá đáng", rồi quay về xin lỗi với cái đầu đã được bênh. Lời xin lỗi lúc đó khó thật lòng.
- Uống vài lon cho dễ mở lời. Rượu bia làm câu xin lỗi nghe kém thật và làm cơn giận lần sau khó phanh hơn.
- Ép người kia nói "không sao". Người ta có quyền cần thêm thời gian. Đòi tha ngay là thêm một áp lực nữa.
Cái cần làm thì đơn giản hơn nhiều: nói ngắn, nói thật, rồi để việc làm trong tuần sau trả lời thay.
Khi nào chuyện đã vượt khỏi một lời xin lỗi
Có những cơn giận không dừng ở lời nói. Nếu trong lúc nóng mình đã đập phá đồ, xô đẩy, đánh hay doạ làm đau người kia, thì việc đầu tiên không phải là xin lỗi cho êm, mà là an toàn của người bị làm đau. Người đó có quyền tránh xa, ở chỗ khác, nhờ người thân, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường. Người gây ra cần dừng lại, rời khỏi chỗ đó, và gặp chuyên gia tâm lý để học cách phanh cơn giận; lời xin lỗi lúc này không thay được việc đó.
Cũng nên tìm người có chuyên môn khi cơn giận lặp lại dù đã cố nhiều lần, khi cả nhà bắt đầu dè chừng, nói nhỏ, tránh mặt mỗi lúc mình về, hoặc khi sau mỗi lần nổi nóng mình dằn vặt tới mất ăn mất ngủ cả tuần. Nếu trong lúc dằn vặt có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Tìm người giúp không có nghĩa mình là người xấu hay hỏng. Nó chỉ có nghĩa cách tự xoay xở đến giờ chưa đủ, và người mình thương xứng đáng được sống cạnh một mình bình tĩnh hơn. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Xin lỗi ngay khi đang giận có được không?
Thường là không nên. Khi mặt còn nóng và giọng còn gắt, lời xin lỗi dễ mang theo cơn giận hoặc thành câu cho xong chuyện. Hãy xin dừng lại vài chục phút, thở chậm, rồi quay lại xin lỗi khi đã nói được bằng giọng bình thường.
Mình cũng có lý thì có cần xin lỗi không?
Có, nếu mình đã quát, đã nói câu làm đau người kia. Lời xin lỗi là cho cách mình đã phản ứng, không phải tuyên bố mình sai hết. Phần mình có lý thì để một hai hôm sau, bàn như một chuyện riêng khi cả hai đã yên.
Người kia nghe xin lỗi xong vẫn lạnh nhạt thì làm sao?
Chấp nhận rằng người kia cần thêm thời gian, đừng đòi được tha ngay. Nói một câu ngắn kiểu "Anh hiểu em chưa nguôi, anh sẽ chờ", rồi để việc làm trong những ngày sau chứng minh. Ép người kia nói không sao chỉ làm chuyện dài thêm.
Xin lỗi qua tin nhắn có được không?
Với chuyện nhỏ hoặc khi hai người đang ở xa thì được, miễn là tin nhắn ngắn, gọi tên đúng việc và không có chữ nhưng. Với chuyện lớn trong nhà, nói trực tiếp vẫn tốt hơn; tin nhắn có thể là bước mở đầu như "Tối nay anh muốn xin lỗi em cho tử tế".
Có nên hứa sẽ không bao giờ nổi nóng nữa không?
Không nên, vì lời hứa đó gần như không ai giữ nổi và lần sau phá hứa sẽ làm người kia mất tin hơn. Hứa một việc cụ thể làm được, như rời đi mười phút khi thấy mình nóng lên, rồi giữ đúng việc đó.
Xin lỗi nhiều lần mà vẫn nổi nóng lại thì sao?
Lúc đó lời xin lỗi đã mất sức vì không có thay đổi đi kèm. Cần nhìn lại ngòi nổ, tập dừng sớm hơn, và nếu đã cố nhiều lần mà cơn giận vẫn lặp lại hoặc có đập phá, làm đau người, hãy gặp chuyên gia tâm lý để có người cùng tìm cách.