DiemDam.comĐiềm Đạm
Sau cơn giận: làm lành và sửa lại

Nhìn lại cơn giận vừa qua: năm câu hỏi để hiểu chuyện gì đã xảy ra và lần sau đỡ hơn

Năm câu hỏi để nhìn lại một cơn giận khi đã nguội: ngòi nổ, cơ thể lúc đó, điều mình thật sự cần, cái giá đã trả và một việc cho lần sau. Có ví dụ điền sẵn.

Low angle view of an office stairwell landing, a young Vietnamese man in a periwinkle shirt sitting on the steps writing in a notebook with blank pages, a coworker passing quietly, soft noon light

Để nhìn lại một cơn giận khi đã nguội, hãy trả lời năm câu hỏi: chuyện gì đã châm ngòi, cơ thể và hoàn cảnh lúc đó thế nào, mình thật sự cần điều gì, cơn giận đã làm mất gì, và lần sau mình sẽ làm khác một việc nhỏ nào. Mười phút viết ra năm câu trả lời giúp biến một lần nổi nóng thành một bài học cụ thể, thay vì chỉ để lại cảm giác xấu hổ hay bực bội.

Bài này không bàn cách hạ cơn giận lúc đang sôi, mà dành cho lúc sau: tối hôm đó hoặc hôm sau, khi mình đã nói được bằng giọng bình thường. Mỗi câu hỏi có ví dụ, có những câu trả lời hay gặp nhưng ít giúp, và cách dùng năm câu hỏi này mà không biến nó thành một buổi tự xử án.

Vì sao cần nhìn lại khi đã nguội

Anh L, nhân viên kinh doanh, nổi nóng với đồng nghiệp ngay ở chiếu nghỉ cầu thang vì người kia quên gửi báo giá cho khách. Anh lớn tiếng, người kia im, vài người đi qua nhìn. Tối đó về nhà, anh vẫn bực, nhưng xen lẫn ngượng. Anh định "cho qua", nhưng đây là lần thứ ba trong tháng anh nổi nóng ở chỗ làm.

Ngay sau một cơn giận, đầu óc thường chỉ có hai kiểu nghĩ: hoặc tiếp tục bảo vệ mình ("rõ ràng nó sai"), hoặc tự mắng mình ("mình lại thế rồi"). Cả hai đều không cho thấy cơn giận đã hình thành ra sao. Nhìn lại khi đã nguội, có cấu trúc, mới thấy được những thứ lặp đi lặp lại: giờ giấc, người, loại chuyện, tình trạng cơ thể.

Năm câu hỏi dưới đây không phải bài kiểm tra, cũng không có điểm. Chúng chỉ là cái khung để mình tự kể lại chuyện một cách công bằng hơn với cả mình và người kia. Làm vài lần, nhiều người bắt đầu nhận ra "bản đồ" cơn giận của riêng mình.

Chọn lúc làm: không ngay khi vừa nổ, cũng không quá lâu sau đó. Tối cùng ngày hoặc sáng hôm sau là vừa. Cần một cuốn sổ, một cây bút, mười phút không bị làm phiền.

Câu một và câu hai: ngòi nổ và cơ thể lúc đó

Câu một: chính xác thì chuyện gì đã châm ngòi? Viết ra đúng điều đã xảy ra, như một người quay phim ghi lại, không thêm nhận xét. Không viết "nó vô trách nhiệm", mà viết "báo giá hẹn gửi khách lúc mười giờ, tới hai giờ chiều chưa gửi, khách gọi hỏi mình". Viết như vậy giúp tách sự việc khỏi câu chuyện mình tự kể về người kia.

Tìm cả ngòi nổ sâu hơn. Sau sự việc, hỏi thêm: chuyện này chạm vào điều gì của mình? Với anh L, đó là nỗi sợ mất khách cuối quý, sợ bị sếp đánh giá. Cơn giận nhiều khi đứng che cho một nỗi sợ hay một cảm giác bị coi thường.

Câu hai: cơ thể và hoàn cảnh lúc đó thế nào? Mình đã ngủ mấy tiếng, ăn trưa chưa, đã có bao nhiêu chuyện bực trước đó trong ngày, đang ở đâu, có ai chứng kiến? Anh L viết: ngủ năm tiếng, bỏ bữa trưa, sáng bị khách khác phàn nàn. Cùng chuyện quên báo giá, nếu xảy ra lúc chín giờ sáng sau một đêm ngủ đủ, có thể anh chỉ nhắc một câu.

Ghi lại dấu hiệu cơ thể trước khi nổ. Mặt nóng, nghiến răng, nói nhanh hơn, tay nắm lại, giọng cao dần. Những dấu hiệu này là chuông báo cho lần sau. Có người nhận ra mình luôn bắt đầu bằng việc thở nông và đứng thẳng người lên.

Câu trả lời hay gặp nhưng ít giúp. "Do nó." "Do mình nóng tính." Cả hai đều đúng một phần, nhưng không cho mình việc gì để làm. Cố viết thêm ít nhất một chi tiết về hoàn cảnh, giờ giấc, cơ thể.

Câu ba và câu bốn: điều mình cần và cái giá đã trả

Câu ba: mình thật sự cần điều gì lúc đó? Đằng sau cơn giận gần như luôn có một nhu cầu chính đáng: cần việc được làm đúng hẹn, cần được tôn trọng, cần được nghỉ, cần được giúp. Anh L cần báo giá tới tay khách và cần đồng nghiệp báo sớm nếu không kịp. Đó là điều hoàn toàn có thể đề nghị bằng giọng bình thường.

Thử viết lại câu mình đã nói thành câu đề nghị. Câu đã nói: "Làm ăn kiểu gì thế, có mỗi cái báo giá cũng quên!" Câu đề nghị: "Báo giá chưa tới khách, khách vừa gọi. Em gửi ngay giúp anh được không? Lần sau không kịp thì nhắn anh trước nhé." Đặt hai câu cạnh nhau thường thấy rõ cơn giận đã làm méo nhu cầu thật ra sao.

Câu bốn: cơn giận đã làm mất gì? Viết thật: mất gì với người kia (họ ngại, giấu lỗi lần sau), với những người chứng kiến (họ dè chừng mình), với chính mình (cả chiều bực, làm việc kém, về nhà còn cáu với vợ). Và có được gì không? Có khi có: người kia gửi báo giá ngay. Nhưng thường cùng kết quả đó đạt được bằng một câu bình thường.

Không biến câu bốn thành buổi tự xử. Mục đích là thấy cái giá rõ ràng để có động lực đổi, không phải để tự phạt. Nếu thấy mình bắt đầu viết "mình đúng là đồ…", dừng bút, quay về những thứ cụ thể đã mất.

Câu năm: một việc nhỏ cho lần sau

Trước khi viết câu năm, đọc lại bốn câu trên một lượt. Thường sẽ có một chi tiết nổi lên rõ nhất: có người thấy mình luôn nổ khi đói, có người thấy mình luôn nổ khi bị nói trước mặt người khác, có người thấy cơn giận nào cũng bắt đầu từ một nỗi lo chưa nói ra. Việc nhỏ cho lần sau nên nhắm vào đúng chi tiết đó, thay vì nhắm vào mọi thứ cùng lúc.

Câu cuối là câu quan trọng nhất, và cũng hay bị trả lời quá to. "Lần sau sẽ không nổi nóng nữa" là một mong muốn, không phải một việc. Việc phải đủ nhỏ để làm được ngay lần tới, và đủ cụ thể để biết mình đã làm hay chưa.

Vài ví dụ dựa trên câu một và hai. Nếu ngòi nổ hay rơi vào đầu giờ chiều khi bỏ bữa, việc là: "Ăn trưa trước một giờ, dù chỉ một ổ bánh mì." Nếu dấu hiệu đầu tiên là thở nông và đứng thẳng lên: "Thấy mình đứng phắt dậy thì đi lấy cốc nước trước khi nói." Nếu chuyện hay xảy ra với một đồng nghiệp: "Thứ Hai này ngồi với chị M mười phút, thống nhất ai gửi gì cho khách trước mấy giờ."

Anh L chọn việc thứ ba: xuống tầng gặp người đồng nghiệp, xin lỗi vì đã lớn tiếng ở cầu thang, rồi cùng lập một bảng nhỏ ghi hạn gửi báo giá. Anh nói: "Hôm qua anh nói to quá, lại ở chỗ mọi người đi qua. Anh xin lỗi. Mình làm cái bảng hạn gửi khách nhé, để em không bị dồn mà anh cũng đỡ lo."

Một tuần sau, đọc lại năm câu trả lời và đánh dấu: việc nhỏ đã làm chưa, có lần nào suýt nổ mà dừng được không. Không cần chấm điểm; chỉ để thấy mình đang đi tới đâu.

Một ví dụ điền đủ năm câu

Dưới đây là năm câu trả lời của một người mẹ sau khi nổi nóng với con trước giờ đi học. Dùng làm mẫu, đổi theo chuyện của mình.

Câu hỏiCâu trả lời
Chuyện gì châm ngòi?Bảy giờ kém mười, con vẫn chưa xỏ giày, mẹ gọi bốn lần. Sâu hơn: sợ trễ họp đầu tuần, sếp đã nhắc một lần.
Cơ thể, hoàn cảnh lúc đó?Ngủ sáu tiếng, chưa ăn sáng, vừa đọc tin nhắn công việc. Dấu hiệu: nói nhanh, giọng cao, kéo tay con hơi mạnh.
Mình thật sự cần gì?Cần ra khỏi nhà đúng giờ, cần con tự chuẩn bị nhanh hơn, cần ai đó phụ một tay buổi sáng.
Cơn giận đã làm mất gì?Con khóc cả đường, mẹ áy náy cả buổi họp, buổi chiều đón con hai mẹ con còn ngại nhau.
Một việc cho lần sau?Tối trước để sẵn giày cạnh cửa, mẹ ăn vài miếng trước khi gọi con, không đọc tin nhắn công việc trước bảy giờ.

Ví dụ này không có câu nào kiểu "mẹ tệ" hay "con hư". Năm câu hỏi giữ cho chuyện ở mức sự việc, và chính vì vậy mà nó dẫn tới thay đổi được.

Khi năm câu hỏi chưa đủ

Năm câu hỏi này cũng dùng được cho những cơn giận không nổ ra ngoài: giận lạnh, im lặng cả ngày, đóng sầm cửa, trả lời cụt lủn. Những cơn giận lặng lẽ cũng để lại chỗ hỏng, chỉ là khó nhìn thấy hơn, và nhìn lại chúng bằng cùng năm câu thường cho thấy ngòi nổ rất giống những lần nổ to.

Năm câu hỏi giúp được nhiều với những cơn giận thường ngày. Nhưng nếu nhìn lại vài lần mà thấy cơn giận lặp lại gần như mỗi ngày dù đã đổi nhiều việc nhỏ; nếu câu bốn thường xuyên có đập phá đồ, làm đau người khác, lái xe nguy hiểm; hoặc nếu ngòi nổ sâu dẫn về những chuyện cũ rất nặng mà mình không biết làm gì với nó, thì đã tới lúc tìm chuyên gia tâm lý. Có những thứ cần người ngoài cùng nhìn mới thấy rõ.

Nếu cơn giận đã làm đau ai đó, an toàn của người đó đặt trước: tạm tách ra, người bị làm đau có quyền nhờ người thân, gọi 113 nếu nguy hiểm. Người gây ra cần dừng lại và gặp chuyên gia.

Nếu khi viết câu bốn, mình thấy nặng nề tới mức có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó. Nếu muốn có người cùng nhìn lại năm câu trả lời của mình, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Nên trả lời năm câu hỏi này lúc nào?

Khi đã nguội hẳn, thường là tối cùng ngày hoặc sáng hôm sau. Làm ngay khi vừa nổi nóng thì câu trả lời vẫn bị cơn giận chi phối; để quá lâu thì quên mất chi tiết về cơ thể và hoàn cảnh. Mười phút với sổ và bút là đủ.

Có cần viết ra giấy không hay nghĩ trong đầu là được?

Viết ra giúp hơn nhiều. Nghĩ trong đầu rất dễ trượt sang tua lại trận cãi hoặc tự mắng mình. Viết buộc mình chậm lại, chọn chữ cụ thể, và sau vài lần có thể đọc lại để thấy những điểm lặp lại.

Nhìn lại mà thấy người kia sai nhiều hơn thì sao?

Có thể người kia sai thật về việc. Năm câu hỏi không bắt mình nhận hết lỗi, mà giúp tách việc người kia làm khỏi cách mình phản ứng. Phần của người kia có thể đem ra bàn bằng giọng bình thường; phần cách mình phản ứng là thứ mình tự đổi được.

Làm năm câu hỏi này bao lâu thì thấy thay đổi?

Nhiều người thấy rõ hơn ngòi nổ của mình sau vài lần nhìn lại, vì những chi tiết như giờ giấc, đói, thiếu ngủ cứ lặp đi lặp lại. Thay đổi cách phản ứng thì cần thời gian hơn, nhưng mỗi việc nhỏ làm được đều giảm bớt một vài lần nổ.

Có nên chia sẻ câu trả lời với người nhà không?

Có thể chia sẻ câu năm, tức việc nhỏ mình sẽ làm khác, vì người nhà sẽ hiểu và hỗ trợ. Những câu khác là để mình tự hiểu mình, không bắt buộc phải kể. Nếu chia sẻ, nói với giọng nhẹ, không biến thành dịp bàn lại trận cãi.

Năm câu hỏi có thay được việc gặp chuyên gia không?

Không. Đây là công cụ tự nhìn lại cho những cơn giận thường ngày. Nếu cơn giận lặp lại gần như mỗi ngày, có đập phá, làm đau người, hoặc gắn với chuyện cũ rất nặng, nên gặp chuyên gia tâm lý để có người cùng tìm cách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138