Khi con cãi lại lúc bị gọi về giữa sân chơi, cha mẹ giữ được bình tĩnh nhờ hạ giọng thay vì nâng giọng: đi tới gần con thay vì gọi vọng, ngồi xuống ngang tầm mắt, nói một câu ngắn kèm hai lựa chọn, rồi bắt đầu đi. Cãi qua cãi lại giữa đám đông là cuộc thi xem ai to tiếng hơn, và trong cuộc thi đó cả hai đều thua.
Phần dưới nói về một tình huống rất thường gặp với trẻ từ năm tới mười tuổi: gọi về ăn cơm, đi ngủ, làm bài, và con đáp lại bằng một câu cãi trước mặt bạn bè, hàng xóm. Kèm dấu hiệu sắp leo thang, những việc làm ngay tại chỗ, câu nói mẫu và cách nói chuyện lại khi về tới nhà. Bài viết cho cha mẹ giữ mình.
Năm giờ rưỡi chiều ở sân chơi khu phố
Chị L đứng ở mép sân chơi, gọi con trai bảy tuổi về ăn cơm. Thằng bé đang leo cầu trượt với mấy đứa bạn, nói vọng lại: "Con chưa về!" Chị gọi lần nữa. Lần này con đáp to hơn, mặt vênh lên: "Mẹ về trước đi, con không thèm ăn." Mấy đứa trẻ khác cười. Hai bà cụ ngồi ghế đá quay sang nhìn. Chị L thấy mặt mình nóng ran, tay nắm chặt quai túi, và trong miệng đã sẵn câu "mày có về không thì bảo".
Lúc này dễ nổ vì cơn giận bị nhân lên bởi khán giả. Ở nhà, câu "con không thèm" làm bạn bực. Ở giữa sân chơi, nó làm bạn bực cộng với xấu hổ, cộng với cảm giác bị cả xóm nhìn xem bạn xử lý thế nào. Ý muốn đè con xuống cho bằng được để giữ thể diện mạnh hơn mọi thứ khác.
Phía con cũng có khán giả. Trước mặt bạn bè, nghe lời mẹ ngay là mất mặt. Câu cãi lại nhiều khi là con đang diễn cho bạn xem hơn là thật sự chống mẹ. Nếu mẹ gọi vọng to hơn, con phải cãi to hơn để giữ vai. Hai người cùng bị kẹt trong một vở diễn, và vở diễn đó chỉ kết thúc khi có người bước ra khỏi sân khấu.
Người bước ra nên là người lớn. Không phải vì người lớn luôn sai, mà vì người lớn có nhiều cách để dừng hơn một đứa trẻ bảy tuổi. Bước ra khỏi vở diễn không có nghĩa là nhường con ở lại chơi, mà là đổi cách đưa con về.
Dấu hiệu cuộc nói chuyện sắp leo thang
Bạn đang gọi từ xa lần thứ hai. Gọi vọng từ xa lần thứ hai là lúc nên ngừng gọi và đi tới gần. Giọng gọi vọng tự nhiên to, và giọng to dễ kéo theo giọng gắt.
Con đáp lại bằng giọng cao hơn và nhìn bạn bè. Khi con liếc bạn bè trước khi đáp, con đang nói cho bạn bè nghe. Tranh luận với con lúc này là tranh luận với cả nhóm.
Bạn bắt đầu nói câu doạ. "Không về thì mẹ đi đấy", "không về thì mai cấm ra sân". Câu doạ là dấu hiệu bạn đã gần đỉnh, và câu doạ ra giữa đám đông thường quá tay, khó giữ lời.
Bạn chú ý vào người xung quanh hơn vào con. Khi đầu bạn bận nghĩ "các bà ấy đang nghĩ gì về mình", bạn đang nói chuyện với khán giả, không phải với con.
Chuẩn bị gì nếu biết trước. Hẹn giờ về từ trước khi ra sân: "mình chơi tới khi đèn đường bật thì về". Báo trước năm phút. Đứng gần con lúc báo, đừng báo vọng từ ghế đá.
Làm gì ngay tại chỗ, theo thứ tự
Mục tiêu là đưa con về mà không có trận cãi nào giữa sân. Không phải mục tiêu dạy con một bài học ngay lúc đó.
- Ngừng gọi, thở ra một hơi dài. Đứng yên một chút, hít vào qua mũi đếm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội cốc trà, đếm tới sáu. Hai ba hơi. Thấy chóng mặt thì dừng, thở bình thường lại.
- Đi tới gần con. Đi chậm, đứng cách con một sải tay, chỗ hơi tách khỏi nhóm bạn nếu được. Đi tới gần tự nhiên làm giọng bạn nhỏ lại.
- Ngồi xuống ngang tầm mắt. Ngồi trên bậc thềm, mép ghế, hoặc ngồi xổm. Nhìn con, không nhìn người xung quanh.
- Nói một câu, có hai lựa chọn. "Hết giờ chơi rồi con. Con muốn trượt một lần cuối rồi về, hay về luôn và mẹ con mình chạy thi tới cổng?" Lựa chọn nào cũng là về.
- Đứng dậy và bắt đầu đi chậm. Không chờ con đồng ý bằng lời. Đi vài bước, dừng lại chờ. Phần lớn trẻ sẽ theo khi thấy cuộc đối đầu không còn ai đứng đối diện.
- Nếu con vẫn không đi, nắm tay con nhẹ nhàng mà dứt khoát. "Mẹ biết con chưa muốn về. Mình về thôi." Không thêm lời giảng, không thêm câu doạ. Với trẻ nhỏ, bế lên cũng được, miễn là không giật kéo.
Có một chi tiết nhiều cha mẹ thấy đúng: khi bạn đứng dậy và bắt đầu đi, cơn cãi của con thường xẹp hẳn trong vài giây. Lý do đơn giản, con không còn người để cãi. Còn nếu bạn đứng nguyên đó chờ con nói "vâng", con sẽ phải tiếp tục diễn cho bạn bè xem.
Câu nói mẫu và câu tự nhủ
Giọng thấp, câu ngắn. Đổi xưng hô theo nhà mình.
- Báo trước năm phút: "Năm phút nữa về nhé con. Lúc đèn đường bật là mình đi."
- Khi con nói "con không về": "Con đang vui, chưa muốn dừng, bố hiểu. Một lần trượt nữa rồi về."
- Khi con nói "mẹ về trước đi": "Mẹ không về một mình đâu. Mẹ đứng đây chờ con đúng một phút."
- Câu tự nhủ khi thấy người khác nhìn: "Mọi người đều từng có đứa con không chịu về. Mình nói chuyện với con, không phải với họ."
- Câu tự nhủ khi muốn quát: "Thắng ở đây là con về nhà an toàn, không phải con xin lỗi trước mặt cả sân."
- Khi con chịu đi: "Cảm ơn con. Mai mình ra sân tiếp." Một lời ghi nhận nhỏ, không kèm chữ "lần sau phải nghe ngay".
Hai câu tự nhủ ở giữa danh sách là để dùng cho chính bạn, lúc bạn thấy mặt nóng lên vì bị nhìn. Nói thầm một lần trước khi mở miệng với con. Câu tự nhủ chọn sẵn từ ở nhà sẽ bật ra nhanh hơn câu quát, nếu bạn đã nhắc nó với mình vài lần trong tuần.
Làm dở và làm được khi con cãi giữa sân chơi
Cột trái là phản xạ tự nhiên khi bị cãi trước mặt người khác. Cột giữa nói vì sao chúng làm cả hai kẹt lại.
| Làm dở | Vì sao dở | Làm được |
|---|---|---|
| Gọi vọng to hơn, lần nào cũng to hơn | Con phải đáp to hơn để giữ thể diện với bạn | Đi tới gần, ngồi xuống, nói nhỏ |
| Giảng giải tại chỗ vì sao phải về | Biến chuyện về nhà thành cuộc tranh luận có khán giả | Một câu, hai lựa chọn, rồi đi |
| Doạ bỏ về một mình, doạ cấm ra sân | Lời doạ quá tay, khó giữ, hoặc làm con sợ | Hậu quả nhỏ, bàn ở nhà khi đã dịu |
| Bắt con xin lỗi trước mặt bạn bè | Con bị bêu, lần sau cãi gắt hơn | Nói chuyện riêng ở nhà |
| So con với đứa trẻ ngoan bên cạnh | Con thấy bị hạ thấp, ganh tị với bạn | Chỉ nói về việc phải về lúc này |
| Giật tay kéo con đi | Con giãy, la to hơn, có thể ngã | Nắm tay nhẹ mà chắc, đi chậm |
Cái không cần làm: không cần chứng minh với cả sân chơi rằng con bạn ngoan, không cần giải thích với hàng xóm, không cần thắng cuộc cãi bằng câu cuối cùng. Về tới nhà an toàn và không ai bị tổn thương đã là đủ.
Về tới nhà: nói chuyện lại và sửa gốc
Đừng nói chuyện cãi lại ngay khi vừa bước vào cửa. Cho con rửa tay, ăn cơm. Sau bữa, khi không khí đã bình thường, nói ngắn: "Lúc chiều con nói ‘con không thèm’ làm mẹ buồn và bực. Mẹ biết con đang vui. Lần sau con chưa muốn về, con nói ‘mẹ cho con năm phút nữa được không’, mẹ sẽ nghe." Bạn đang cho con một câu thay thế để dùng, không chỉ cấm câu cũ.
Nếu chính bạn đã lỡ quát ở sân, nói phần của mình trước: "Mẹ cũng nói to quá. Mẹ xin lỗi." Con dễ nhận phần của con hơn khi thấy mẹ nhận phần của mẹ.
Phần gốc thường là giờ giấc. Con cãi khi bị gọi về đột ngột, đang lúc vui nhất. Hẹn mốc về rõ ràng từ khi ra sân, báo trước năm phút, và giữ một nếp cố định như về khi đèn đường bật, sẽ bớt được nhiều trận cãi. Thêm nữa, để ý xem mình hay gọi con về vào lúc mình đang vội hay đang mệt. Khi bạn vội, giọng gọi đã gắt sẵn trước khi con kịp đáp.
Khi nào cần gặp người có chuyên môn
Trẻ năm tới mười tuổi cãi lại là chuyện thường gặp, nhất là trước mặt bạn bè. Nhưng nếu con thường xuyên chửi bới, đánh người, đập phá khi bị từ chối, hoặc cơn giận của con dữ dội hơn hẳn trước, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu nghi con bị bạo lực, bắt nạt hay xâm hại ở bất cứ đâu, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu chính bạn hay mất kiểm soát mỗi khi con cãi, đã lỡ tay đánh con, hoặc cảm giác bị con coi thường đè nặng bạn nhiều tuần, hãy gặp chuyên gia tâm lý. Đã lỡ tay thì dừng lại, rời ra cho con an toàn, và tìm người giúp. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Những lần tim đập rất nhanh, đau ngực hay khó thở lần đầu thì đi khám hoặc gọi 115 để loại trừ bệnh. Người có bệnh tim, phổi, hen hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập những kiểu thở có nín hơi.
Câu hỏi thường gặp
Con cãi lại trước mặt người khác có nên phạt ngay không?
Phạt ngay giữa đám đông thường làm con bị bêu và lần sau cãi gắt hơn. Ưu tiên đưa con về an toàn, rồi nói chuyện riêng ở nhà khi đã dịu. Nếu cần hậu quả, chọn thứ nhỏ, liên quan và có thời hạn rõ ràng.
Vì sao con cãi lại nhiều hơn khi có bạn bè xung quanh?
Vì trước mặt bạn, nghe lời bố mẹ ngay khiến con thấy mất mặt. Câu cãi nhiều khi là con nói cho bạn nghe. Đi tới gần, nói nhỏ, tách con ra khỏi nhóm một chút giúp con bớt phải diễn.
Cho con chọn giữa hai cách có phải là chiều con không?
Không, vì lựa chọn nào cũng là về. Hai lựa chọn chỉ cho con một chút quyền trong việc phải làm, giúp con dễ chịu hợp tác hơn mà vẫn giữ nguyên điều bạn đã quyết.
Con nói "con không thèm" thì đáp lại thế nào?
Đừng bắt bẻ chữ "không thèm" ngay lúc đó. Gọi tên cảm xúc của con như "con đang vui, chưa muốn dừng", rồi nhắc lại việc phải làm. Chuyện cách nói để dành tới lúc ở nhà, khi cả hai đã bình tĩnh.
Hàng xóm góp ý cách dạy con ngay tại sân thì làm sao?
Một câu lịch sự là đủ, như "dạ, cháu đang mệt, em đưa cháu về đây ạ", rồi quay lại với con. Không cần giải thích hay tranh luận. Sự chú ý của bạn lúc đó nên dành cho con.
Làm sao để lần sau con không cãi khi gọi về?
Hẹn mốc về từ trước khi ra sân, báo trước năm phút, đi tới gần khi báo, và giữ đúng nếp mỗi ngày. Ở nhà, dạy con một câu thay thế như "cho con năm phút nữa được không" để con có cách xin thêm thời gian mà không phải cãi.