Khi con tuổi teen đóng sầm cửa giữa lúc đang nói chuyện, việc đúng nhất của bố mẹ là không gõ cửa ngay: lùi ra khỏi hành lang, thở chậm vài phút, chờ ít nhất hai mươi phút cho cả hai cùng hạ nhiệt, rồi gõ nhẹ hoặc nhắn một câu ngắn hẹn nói chuyện lại. Đứng gõ cửa trong cơn giận gần như luôn biến một câu chuyện dở dang thành một trận cãi lớn, và con sẽ khoá cửa chặt hơn ở lần sau.
Phần dưới đi qua từng lúc: tiếng rầm và cái nóng mặt, vì sao cửa đóng lại không hẳn là thách thức, vài phút đầu ở ngoài hành lang, cách gõ cửa lại, câu nói mẫu, và chuyện thoả thuận lâu dài trong nhà. Bài viết cho bố mẹ giữ mình, không bàn cách dạy kỹ năng cảm xúc cho con.
Tiếng rầm giữa câu nói
Mười giờ tối, anh G nhắc con gái mười bốn tuổi lần thứ ba về chuyện điện thoại. Con nói "bố biết gì mà nói", đứng dậy đi vào phòng, đóng cửa đánh rầm. Cả căn nhà rung lên. Anh G đứng giữa phòng khách, câu nói đang dở còn mắc trong cổ. Máu dồn lên mặt, tim đập thình thịch, chân đã bước một bước về phía cửa phòng con, tay đã sẵn sàng đập cửa.
Cái khiến bố mẹ nóng nhất ở khoảnh khắc này không hẳn là tiếng động, mà là cảm giác bị coi thường, bị cắt ngang, bị đóng cửa ngay trước mặt trong chính ngôi nhà mình. Với nhiều người lớn lên trong gia đình mà cãi bố mẹ là chuyện không tưởng, tiếng rầm đó như một cái tát. Phản xạ tự nhiên là đòi lại thể diện ngay: gõ cửa, quát mở cửa ra, doạ tháo cửa.
Nhưng nhìn từ phía con, đóng cửa thường là cách một đứa trẻ mười bốn tuổi thoát ra khỏi một cuộc nói chuyện mà nó thấy mình sắp nói điều tệ hơn. Nó chưa có cách nào khéo hơn để nói "con cần dừng lại". Đóng cửa mạnh tay là vụng, nhưng ý muốn dừng lại thì không sai. Nếu bố mẹ theo vào ngay, cả hai đều đang ở đỉnh cơn.
Một chi tiết người từng có con tuổi teen hay kể: sau tiếng rầm, thường chừng mười lăm, hai mươi phút là trong phòng bắt đầu có tiếng nhạc nhỏ, tiếng lật sách, hoặc con nhắn tin cho bạn. Đó là dấu hiệu con đang tự hạ cơn theo cách của con. Gõ cửa trước lúc đó là kéo con quay lại đỉnh cơn; gõ sau lúc đó, con thường mở cửa dễ hơn nhiều.
Trước khi tới tiếng rầm: những dấu hiệu nhận ra được
Bạn đang nhắc lần thứ ba. Câu nhắc lần thứ ba hiếm khi mang thông tin mới. Con đã nghe, chỉ chưa làm hoặc không đồng ý. Nhắc tiếp chỉ đẩy cả hai tới chỗ có người phải bỏ đi.
Con trả lời cụt, đảo mắt, đứng dậy. Khi con đã đứng dậy, cuộc nói chuyện thật ra đã kết thúc. Lúc này nói một câu chốt nhẹ nhàng tốt hơn là nói thêm một tràng.
Giờ giấc không thuận. Mười giờ tối, khi con còn bài tập, bạn vừa đi làm về, là giờ tệ nhất để bàn chuyện khó. Nhiều cuộc cãi với con tuổi teen sẽ không nổ nếu được dời sang sáng thứ bảy. Bạn chỉ cần nói: "Chuyện này quan trọng, sáng thứ bảy bố con mình nói nhé", rồi ghi nhớ và giữ đúng hẹn.
Bạn đang nói "lúc nào con cũng". Chữ "lúc nào cũng" kéo cả quá khứ vào và con sẽ cãi lại bằng cả quá khứ. Đó thường là câu cuối trước tiếng rầm.
Chuẩn bị gì nếu biết sắp có chuyện khó. Chọn giờ cả hai cùng rảnh, nói chuyện khi đang làm việc khác cạnh nhau như đi chợ, lái xe, nấu ăn. Nói ngắn, hỏi nhiều hơn nói.
Vài phút đầu sau khi cửa đóng
Mục tiêu của mấy phút này không phải là thắng, mà là giữ để mình không làm điều sẽ phải xin lỗi.
- Dừng chân, đừng bước tới cửa. Nếu đã đứng trước cửa, lùi về phòng khách hoặc bếp. Khoảng cách vài mét làm tay bớt muốn đập cửa.
- Thở ra chậm, mắt nhìn chỗ khác. Ngồi xuống ghế, đặt hai bàn chân phẳng xuống sàn. Hít vào qua mũi đếm thầm tới bốn, thở ra chậm qua miệng như thổi nguội cốc trà, đếm tới sáu. Làm năm tới mười hơi. Nếu thấy chóng mặt hoặc tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
- Làm một việc tay chân. Rót cốc nước, rửa mấy cái cốc, gấp đồ. Việc tay chân nhỏ giúp cơn nóng có chỗ đi mà không trút lên ai.
- Tự nhủ một câu. "Con đóng cửa vì con không biết dừng cách nào khác. Mình không cần thắng tối nay."
- Nếu người bạn đời có mặt, nói nhỏ với nhau. "Anh để em hai mươi phút, đừng ai vào phòng con lúc này nhé." Tránh cảnh người thứ hai lao vào tiếp.
- Chờ ít nhất hai mươi phút. Cơ thể cần thời gian để hạ cơn. Nếu sau hai mươi phút bạn vẫn còn nóng, chờ thêm, hoặc để sáng mai.
Câu nói mẫu khi gõ cửa lại hoặc nhắn tin
Gõ hai tiếng nhẹ, đứng ngoài, nói qua cửa nếu con chưa mở. Hoặc nhắn tin, với tuổi teen nhắn tin đôi khi dễ hơn gõ cửa.
- Bố gõ nhẹ và nói qua cửa: "Bố không vào đâu. Bố chỉ muốn nói lúc nãy bố nhắc nhiều quá. Mai mình nói tiếp chuyện điện thoại nhé."
- Mẹ nhắn tin: "Mẹ biết con đang bực. Mẹ cũng bực. Mình nghỉ tối nay, sáng mai mẹ con mình nói lại năm phút thôi."
- Khi con mở cửa nhưng vẫn lạnh mặt: "Bố không cần con trả lời bây giờ. Nước bố để đây."
- Khi nói về chuyện đóng cửa, lúc đã dịu: "Con cần dừng lại thì cứ nói ‘con cần nghỉ’, bố sẽ dừng. Đóng cửa mạnh làm cả nhà giật mình."
- Câu tự nhủ khi con không trả lời tin nhắn: "Im lặng không phải là chống đối. Con đang hạ cơn, cũng như mình."
Để ý rằng không câu nào đòi con phải xin lỗi ngay. Bạn có thể bàn chuyện xin lỗi sau, khi cả hai đã bình thường. Đòi xin lỗi qua cánh cửa đóng gần như chắc chắn đưa cả hai quay lại vạch xuất phát.
Làm dở và làm được ngoài cánh cửa
Cột trái là những phản ứng rất người, nhất là khi bạn thấy bị xúc phạm. Cột giữa nói vì sao chúng đẩy con xa thêm.
| Làm dở | Vì sao dở | Làm được |
|---|---|---|
| Đập cửa, quát "mở ra ngay" | Con thấy bị dồn vào góc, cố thủ chặt hơn | Lùi ra, chờ hai mươi phút, gõ nhẹ sau |
| Doạ tháo cửa, thu điện thoại ngay trong cơn | Hình phạt ra trong cơn giận thường quá tay và khó rút lại | Bàn hậu quả khi cả hai đã dịu |
| Kể lể với người trong nhà ngay ngoài cửa | Con nghe thấy, thấy bị bêu | Nói với người bạn đời ở phòng khác, nói nhỏ |
| Đòi con xin lỗi trước rồi mới nói | Biến cuộc nói chuyện thành cuộc giành thể diện | Mở lời trước bằng phần lỗi của mình |
| Lờ đi nhiều ngày cho con "biết" | Con hiểu rằng tình thương có điều kiện | Cư xử bình thường, hẹn lúc nói lại |
Cái không cần làm: không cần trút cơn bằng cách đập bàn, đá ghế, hay ra ngoài uống rượu cho nguôi. Những cách "xả" đó thường làm cơn to thêm và để lại một hình ảnh con sẽ nhớ lâu hơn chính cuộc cãi.
Ngày hôm sau và thoả thuận lâu dài
Sáng hôm sau, hoặc khi cả hai đã bình thường, ngồi cạnh con ở một chỗ không trang trọng: bàn ăn sáng, trên xe đưa con đi học, lúc con đang làm bài dưới ngọn đèn. Mở lời bằng phần của mình: "Tối qua bố nhắc nhiều quá, bố cũng đang mệt. Bố muốn mình nói lại chuyện điện thoại cho xong." Rồi hỏi con nghĩ gì, và nghe tới hết.
Sau đó mới tới chuyện cánh cửa. Thay vì cấm đóng cửa, cùng con đặt một thoả thuận: ai trong nhà cần dừng cuộc nói chuyện thì được nói một câu như "con cần nghỉ" hoặc "bố cần nghỉ", người kia phải dừng, và trong vòng một ngày hai bên phải quay lại nói tiếp. Thoả thuận này áp cho cả bố mẹ, không chỉ cho con. Khi con thấy bố mẹ cũng dùng nó, con tin nó thật.
Về gốc: nhiều trận đóng sầm cửa bắt nguồn từ việc bố mẹ nói quá nhiều về một chuyện nhỏ vào giờ cả nhà đang mệt. Chọn vài chuyện thật sự quan trọng để giữ, bỏ qua những chuyện còn lại, và dời những cuộc nói chuyện khó sang lúc cả hai còn sức. Con tuổi teen cần được nói lý do và được hỏi ý, không phải để bố mẹ nhường hết, mà để con có phần trong quyết định.
Cuối cùng là cánh cửa thật: nếu tiếng rầm làm bạn khó chịu tới mức đó, gắn một miếng đệm cao su ở khung cửa cũng là một cách sửa nhỏ mà hiệu quả. Nghe thì buồn cười, nhưng bớt được tiếng động là bớt được một ngòi nổ cho cả nhà.
Khi nào cần gặp người có chuyên môn
Nếu con thường xuyên đập phá, làm đau người khác, tự làm đau mình, hoặc thu mình kéo dài, bỏ ăn, bỏ học, không còn nói chuyện với ai trong nhà nhiều tuần, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý cho con và cho cả nhà. Nếu con nói hoặc viết về chuyện không muốn sống, đừng chờ: nói ngay với một người thân tin cậy, đưa con đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng để con ở một mình lúc đó. Nếu nghi con bị bạo lực, bắt nạt hay xâm hại ở bất cứ đâu, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu chính bạn thấy mình thường xuyên mất kiểm soát với con, đã lỡ tay, đã đập cửa phá khoá, thì dừng lại, rời ra một chỗ khác cho cả nhà an toàn, và gặp chuyên gia tâm lý. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi teen đóng sầm cửa có phải là hỗn không?
Đóng cửa mạnh là cách vụng, nhưng đằng sau thường là ý muốn dừng cuộc nói chuyện trước khi nói điều tệ hơn. Bố mẹ nên góp ý về cách đóng cửa sau, khi đã dịu, và cho con một cách khác để xin dừng, như nói "con cần nghỉ".
Bao lâu thì nên gõ cửa phòng con lại?
Ít nhất hai mươi phút, cho cả hai cùng hạ cơn. Nếu bạn vẫn còn nóng hoặc con vẫn còn khóc, giận, có thể để tới sáng hôm sau. Gõ nhẹ, đứng ngoài, nói một câu ngắn, không đòi con phải mở cửa ngay.
Có nên tháo cửa phòng con để phạt không?
Hình phạt đưa ra trong cơn giận thường quá tay, và với tuổi teen, mất chỗ riêng tư dễ làm con xa bố mẹ hơn. Nếu cần hậu quả, bàn khi cả hai đã bình tĩnh và để nó liên quan tới việc con làm, có thời hạn rõ ràng.
Con không trả lời tin nhắn sau khi đóng cửa thì làm sao?
Không trả lời không có nghĩa là con chống đối, con có thể đang hạ cơn hoặc chưa biết nói gì. Cứ để tin nhắn đó, đừng nhắn thêm dồn dập. Sáng hôm sau cư xử bình thường và mở lời lại.
Bố mẹ có nên xin lỗi con tuổi teen trước không?
Nếu bạn có phần sai, như nhắc quá nhiều hay nói nặng lời, xin lỗi phần đó trước là cách mở cửa tốt nhất. Xin lỗi phần của mình không có nghĩa là bỏ qua phần của con. Nó cho con thấy cách nhận lỗi mà không mất mặt.
Khi nào cơn cáu của con tuổi teen là đáng lo?
Khi con đập phá, làm đau người hay tự làm đau mình, khi con thu mình, bỏ ăn, bỏ học nhiều tuần, hoặc nói về chuyện không muốn sống. Lúc đó cần tìm chuyên gia tâm lý ngay, và nếu con có ý nghĩ tự hại thì đưa con tới cơ sở y tế hoặc gọi 115.