DiemDam.comĐiềm Đạm
Cha mẹ điềm đạm với con

Dạy con kiềm chế cảm xúc bằng cách cha mẹ làm mẫu: khi anh em tranh đồ, đánh nhau

Hai con giành một món đồ rồi đánh nhau: cha mẹ tách con ra, nói to cảm xúc của chính mình, thở chậm trước mặt con và chỉ bàn luật chung khi cả nhà đã dịu.

Low angle view of a living room floor with wooden toys, a Vietnamese father in a mustard shirt sitting cross-legged between two young brothers, calm talk, soft morning light

Cách dạy con kiềm chế cảm xúc hiệu quả nhất là để con nhìn thấy cha mẹ tự kiềm chế ngay lúc khó: khi hai anh em giành đồ rồi đánh nhau, bạn tách hai con ra cho an toàn, nói to điều mình đang cảm thấy, thở chậm trước mặt con, và chỉ bàn chuyện ai đúng ai sai khi cả nhà đã dịu. Con học cách xử lý cơn giận qua những gì con thấy bố mẹ làm trong lúc giận, nhiều hơn mọi lời dặn lúc bình thường.

Phần dưới đi theo một buổi sáng cuối tuần có thật ở rất nhiều nhà: tiếng hét từ phòng khách, đứa lớn cầm khúc gỗ, đứa nhỏ khóc. Bài nói về phía cha mẹ giữ mình như thế nào để chính cách giữ mình đó thành bài học, kèm câu nói mẫu, bảng làm dở và làm được, và lúc nào nên nhờ người có chuyên môn.

Một buổi sáng cuối tuần ở phòng khách

Chín giờ sáng chủ nhật, anh C đang pha cà phê thì nghe tiếng hét. Chạy ra, anh thấy thằng anh bảy tuổi và thằng em bốn tuổi đang giằng nhau chiếc xe gỗ, đồ chơi vương khắp sàn. Thằng em cắn tay anh, thằng anh xô em ngã, đứa nhỏ khóc ré lên. Cả hai cùng quay sang anh và cùng nói một lúc: "Nó giành của con!"

Ngay lúc đó cơ thể anh C phản ứng trước cái đầu. Tim đập nhanh vì giật mình, máu dồn lên mặt, và trong miệng đã sẵn một câu quát to hơn tiếng hai đứa cộng lại. Anh muốn biết ngay ai sai để xử cho xong. Đằng sau còn một nỗi bực khác: sáng chủ nhật hiếm hoi được nghỉ, cốc cà phê còn chưa kịp uống.

Đây là lúc dễ nổ vì tiếng khóc của con nhỏ đánh vào phản xạ bảo vệ, và vì cha mẹ cảm thấy phải phân xử ngay cho công bằng. Nhưng chính khoảnh khắc này cũng là lúc hai đứa trẻ đang nhìn rất kỹ người lớn làm gì với cơn giận. Nếu bố hét to nhất, con học rằng người to tiếng nhất thì thắng. Nếu bố dừng lại, thở, nói được mình đang bực mà vẫn không đánh ai, con thấy một cách khác tồn tại.

Vài phút đầu: an toàn trước, dạy sau

Thứ tự này nghe thì chậm, nhưng thật ra ngắn hơn một trận phân xử ồn ào.

  1. Tách hai con ra, không cần nói nhiều. Bước vào giữa, đặt một tay lên vai mỗi đứa, kéo nhẹ cho hai con cách nhau một sải tay. Cầm món đồ đang tranh, đặt lên kệ cao. Câu duy nhất lúc này: "Bố không để ai bị đau. Đồ chơi lên kệ đã."
  2. Xem nhanh có ai bị thương không. Vết cắn, chỗ ngã. Nếu có, lo cho vết thương trước, cho cả đứa bị đau lẫn đứa vừa gây ra, vì đứa gây ra thường cũng đang sợ.
  3. Nói to cơn giận của chính mình. "Bố đang bực lắm. Bố ngồi xuống thở ba hơi đã rồi mình nói chuyện." Rồi ngồi xuống sàn thật, giữa hai con.
  4. Thở trước mặt con, cho con thấy. Hít vào chậm qua mũi đếm tới bốn, thở ra qua miệng thật chậm như đang thổi bong bóng xà phòng mà không cho vỡ, đếm tới sáu. Làm ba hơi. Trẻ nhỏ hay bắt chước theo, đó chính là phần dạy. Ai thấy chóng mặt hay tê tay thì dừng, thở bình thường lại.
  5. Nghe từng đứa, mỗi đứa một lượt. "Con nói trước, em nghe. Rồi em nói, con nghe." Bạn chỉ nhắc lại điều con nói, chưa phán ai đúng sai.
  6. Hoãn phần phân xử nếu cả nhà còn nóng. Nếu một đứa vẫn gào hoặc chính bạn thấy giọng mình còn run, nói: "Giờ cả ba bố con đều đang giận. Mình nghỉ mười phút, uống nước, rồi bàn cách chơi chung."

Vì sao làm mẫu dạy được nhiều hơn lời dặn

Rất nhiều cha mẹ dặn con "phải bình tĩnh", "không được đánh em", rồi chính mình nói câu đó bằng giọng quát và bàn tay giơ lên. Con nghe thấy chữ, nhưng con học cái hình ảnh. Đứa trẻ bảy tuổi chưa đủ sức hiểu khái niệm kiềm chế cảm xúc, nhưng nó nhớ rất rõ lúc bố tức mà bố làm gì: bố đi ra ban công, bố uống nước, bố nói "bố cần năm phút". Lần sau khi chính nó tức, cái hình ảnh đó có sẵn để nó bắt chước.

Làm mẫu không có nghĩa là giả vờ không giận. Trẻ con nhận ra ngay khi người lớn nói "bố không giận" mà mặt đỏ gay. Nói thật cảm xúc của mình, rồi cho con thấy mình xử lý nó bằng việc làm cụ thể, đáng tin hơn nhiều. Một câu như "Mẹ đang rất bực vì cái ly vỡ, mẹ đi rửa mặt một phút đã" dạy con ba thứ cùng lúc: cảm xúc được phép có, nó có tên, và có cách làm cho nó dịu xuống mà không làm đau ai.

Cũng không cần hoàn hảo. Có hôm bạn sẽ lỡ to tiếng. Khi đó, việc sửa lại trước mặt con, nói xin lỗi và nói lần sau bố sẽ làm khác, lại là một bài làm mẫu khác, về chuyện người lớn cũng sai và sửa được.

Câu nói mẫu cho từng lúc

Giữ câu ngắn, nói chậm, xưng hô như ở nhà vẫn nói.

  • Lúc vừa bước vào: "Dừng tay. Bố đứng giữa hai đứa đây."
  • Khi bạn nói về chính mình: "Mẹ đang nóng người lắm. Mẹ thở ba hơi, hai con thở cùng mẹ được không?"
  • Khi đứa lớn nói "tại nó giành trước": "Bố nghe rồi. Con giận vì em lấy xe của con. Giận thì được, đánh em thì không."
  • Khi đứa nhỏ khóc đòi: "Con muốn chơi chiếc xe đó lắm. Chiếc xe đang nghỉ trên kệ. Lát mình tính."
  • Khi bàn lại lúc đã dịu: "Lần sau hai đứa cùng muốn một món, mình làm cách nào? Đếm giờ, mỗi đứa năm phút, hay chơi chung?"
  • Câu tự nhủ của cha mẹ: "Mình không cần biết ai đúng ngay bây giờ. Việc đầu là không ai bị đau, kể cả bằng lời của mình."

Để ý rằng không câu nào hỏi "ai đánh trước" ngay từ đầu. Câu hỏi đó mở ra một cuộc cãi thứ hai giữa hai con, lần này có bố mẹ làm trọng tài, và người trọng tài đang mệt thường thổi còi rất gắt. Khi cả nhà đã dịu, chuyện ai bắt đầu thường tự nhỏ lại, và hai con dễ tự nhận phần của mình hơn.

Làm dở và làm được khi anh em đánh nhau

Mấy phản ứng ở cột trái đều xuất phát từ ý muốn công bằng, nhưng lại làm cơn của cả nhà to thêm.

Làm dởVì sao dởLàm được
Quát to hơn hai con để dậpCon học rằng to tiếng là cách giải quyếtBước vào giữa, nói một câu ngắn bằng giọng thấp
Phân xử ngay tại chỗ ai đúng ai saiHai con còn đang nóng, đứa bị xử sai sẽ ấm ứcTách ra, dịu đã, nghe từng đứa sau
"Anh lớn thì phải nhường em"Đứa lớn thấy bị bất công, lần sau trút lên em lúc vắng bố mẹĐặt luật chung cho cả hai, không theo tuổi
Đánh đứa đã đánh emDạy con rằng người lớn cũng giải quyết bằng tayGiữ tay con lại nhẹ nhàng, nói rõ "không đánh"
Đem đứa này ra so với đứa kiaGieo ganh tị, cơn tranh giành lần sau còn to hơnNói về việc vừa xảy ra, không nói về con người
Cất hết đồ chơi cho "chừa"Phạt cả hai vì cơn giận của cha mẹ, không dạy được gìChỉ cất món đang tranh, bàn cách chia lượt

Sau cơn: bàn luật chung và sửa gốc

Khoảng nửa giờ sau, khi hai con đã chơi lại bình thường, hoặc tối hôm đó, ngồi cùng hai đứa trên sàn. Hỏi mỗi đứa một câu: lúc nãy con thấy thế nào trong người. Đứa lớn hay tả "nóng hết mặt", đứa nhỏ nhiều khi chỉ biết nói "tức". Không sao, gọi được tên là tốt rồi. Rồi cùng đặt một hai luật: đồ đang có người cầm thì phải hỏi, hai đứa cùng muốn thì đếm giờ thay nhau. Để hai con tự đề xuất, các con giữ luật mình đặt tốt hơn luật bố mẹ áp.

Lần sau, khi hai con lại bắt đầu giằng co, thử đứng ở cửa phòng chừng mười giây trước khi bước vào. Nhiều khi hai đứa tự dừng được, nhất là khi đã có luật đếm giờ. Nếu chúng tự giải quyết được, nói một câu ghi nhận cụ thể: "Bố thấy hai đứa tự chia lượt rồi, giỏi đấy." Ghi nhận đúng lúc con làm được giúp cái mới bám rễ, và giúp chính bạn nhớ rằng không phải trận nào cũng cần người lớn nhảy vào.

Phần gốc thường nằm ở những thứ người lớn kiểm soát được. Anh em hay đánh nhau vào lúc đói, lúc buồn ngủ, lúc bố mẹ đang bận điện thoại. Một bữa ăn nhẹ giữa buổi, mỗi đứa có một góc đồ chơi riêng không ai được động, và mười phút mỗi ngày bố mẹ chơi riêng với từng đứa sẽ cắt đi khá nhiều trận giành đồ. Còn phía cha mẹ, nhận ra mình hay nổ nhất vào buổi sáng chưa ăn sáng, hay buổi tối sau giờ làm, để biết lúc đó cần thở trước khi bước vào phòng.

Khi nào nên nhờ người có chuyên môn

Anh em tranh đồ là chuyện của gần như mọi nhà có hai con. Nhưng nếu một đứa thường xuyên làm em hoặc anh bị thương thật, tấn công có chủ đích khi vắng người lớn, hoặc cơn giận của con kéo dài, dữ dội và dày hơn hẳn trước đây, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu bạn nghi trẻ đang bị bạo lực hay xâm hại ở bất cứ đâu, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Về phía cha mẹ: nếu bạn thấy mình thường muốn đánh con mỗi khi các con đánh nhau, đã lỡ tay dù rất cố, hoặc tự trách nặng nề nhiều ngày sau đó, hãy gặp chuyên gia tâm lý. Nếu chính bạn đã lỡ tay, việc đúng là dừng lại, rời đi cho cả nhà an toàn, rồi tìm người giúp. Nếu muốn có người cùng nhìn lại, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn. Người có bệnh tim, phổi, hen, đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập những kiểu thở có nín hơi.

Câu hỏi thường gặp

Dạy con kiềm chế cảm xúc từ mấy tuổi thì được?

Con học từ rất sớm qua việc nhìn cha mẹ, kể cả khi chưa nói sõi. Từ khoảng ba bốn tuổi con bắt đầu bắt chước được việc thở chậm, đi ra chỗ khác cho dịu. Việc của cha mẹ là làm mẫu đều đặn, không cần chờ con đủ lớn mới dạy.

Có nên bắt anh lớn nhường em nhỏ không?

Bắt nhường theo tuổi dễ làm đứa lớn thấy bất công và để bụng. Tốt hơn là đặt luật chung cho cả hai, như hỏi trước khi lấy, đếm giờ thay phiên. Đứa nào cũng phải giữ luật, không phân biệt ai lớn ai nhỏ.

Nói "bố đang giận" trước mặt con có làm con sợ không?

Thường là ngược lại. Con thấy được cảm xúc của bố có tên và bố biết làm gì với nó, nên con yên tâm hơn so với nhìn một người mặt đỏ mà miệng nói không sao. Điều quan trọng là nói xong thì cho con thấy bạn dịu lại bằng việc làm cụ thể.

Hai con đánh nhau mà mình không thấy đầu đuôi thì xử sao?

Đừng cố phân xử khi không thấy chuyện. Tách con ra, lo vết thương nếu có, nghe từng đứa kể rồi đặt luật cho lần sau. Mục tiêu là lần sau làm khác, không phải tìm ra thủ phạm.

Lỡ quát cả hai con rồi thì làm mẫu gì được nữa?

Lỡ quát rồi thì làm mẫu chuyện sửa sai. Khi đã dịu, nói với hai con: bố vừa quát to, bố xin lỗi, lần sau bố sẽ ngồi xuống thở trước. Con thấy người lớn nhận lỗi được, đó cũng là một bài học quý.

Khi nào anh em đánh nhau là chuyện cần lo?

Khi có thương tích thật lặp lại, khi một đứa luôn là người bị bắt nạt và sợ ở một mình với anh chị, hoặc khi cơn giận của con dữ dội hơn hẳn trước đây. Lúc đó nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138